{"id":111,"date":"2026-08-21T12:01:31","date_gmt":"2026-08-21T12:01:31","guid":{"rendered":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=111"},"modified":"2026-08-21T13:33:41","modified_gmt":"2026-08-21T13:33:41","slug":"afrikadaki-derin-tatli-su-gollerinin-insan-evrimine-etkisi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=111","title":{"rendered":"Afrika\u2019daki derin tatl\u0131 su g\u00f6llerinin insan evrimine etkisi"},"content":{"rendered":"
\n

   16.10.2013 tarihinde PLoS ONE<\/em>‘da yay\u0131mlanan<\/a> bir makale, <\/span>yeni hominin türlerinin ortaya ç\u0131k\u0131\u015f\u0131, artan beyin hacmi ve insanlar\u0131n en eski göç yollar\u0131 ile derin tatl\u0131 su göllerinin olu\u015fumu aras\u0131nda bir ili\u015fki oldu\u011funu ortaya koymu\u015ftu. Bu konuyla ilgili önce The Conversation<\/em>’da ve daha sonra Scientific American<\/em>’da<\/span> bir yaz\u0131 yay\u0131mland\u0131. Çevirisini sizlerle payla\u015fmak istedi\u011fim bu<\/span> yaz\u0131ya geçmeden önce, levha tektoni\u011fiyle ilgili k\u0131sa bir an\u0131msatma yapmak istiyorum.<\/span> <\/span><\/p>\n<\/blockquote>\n

Levha Tektoni\u011fi Teorisi<\/h3>\n

   20. yüzy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda jeofizikçi Alfred Wegener, k\u0131talar\u0131n adeta bir yapboz gibi birbirine oturuyor olmas\u0131n\u0131n bir tesadüften ibaret olamayaca\u011f\u0131n\u0131 fark ederek, ba\u015flang\u0131çta tüm k\u0131talar\u0131n Pangea ad\u0131nda tek bir k\u0131ta oldu\u011funu ve zamanla parçalanarak günümüzdeki yerle\u015fimlerini kazand\u0131\u011f\u0131n\u0131 öne sürmü\u015f (1912; K\u0131ta Kaymas\u0131 Teorisi<\/strong>); ama bu harekete neyin sebep olabilece\u011fini tam olarak aç\u0131klayamam\u0131\u015ft\u0131. 1960’larda jeofizikçi J. Tuzo Wilson öncülü\u011fünde “Levha Tektoni\u011fi Kuram\u0131” ortaya at\u0131ld\u0131 ve sonradan Wilson’\u0131n yan\u0131 s\u0131ra Mc.Kenzie, Xavier Le Pichon, Dan McKenzie ve Jason Morgan gibi önemli bilim insanlar\u0131 taraf\u0131ndan tamamland\u0131.<\/span><\/p>\n

 <\/span><\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

   Levha tektoni\u011fi Dünya’n\u0131n litosferindeki büyük çapl\u0131 hareketleri ve k\u0131talar\u0131n Dünya yüzeyinde nas\u0131l yer de\u011fi\u015ftirdi\u011fini aç\u0131klayan önemli bir bilimsel teoridir. Bilimsel jeoloji camias\u0131 Levha Tektoni\u011fi Teorisi’ni, “deniz taban\u0131 yay\u0131l\u0131m\u0131<\/strong>” kavram\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesiyle 1965 y\u0131l\u0131nda kabul etmi\u015ftir. (Not: Halen birkaç destekçisi bulunan daha eski teoriler ise a\u015famal\u0131 büzülme veya a\u015famal\u0131 genle\u015fme kavramlar\u0131na dayanmaktad\u0131r.)<\/span> <\/span><\/p>\n

   II. Dünya Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda sonik derinlik kay\u0131t teknolojisindeki yenilikler ve ard\u0131ndan da nükleer rezonans tipi manyetometrenin icad\u0131 sayesinde okyanus taban\u0131n\u0131n ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde haritaland\u0131r\u0131lmas\u0131 mümkün olmu\u015f; bu da Howard Hess ve R. Deitz gibi bilim insanlar\u0131n\u0131n Holmes’un “konveksiyon teorisini<\/strong>” yeniden canland\u0131rmas\u0131na imkan tan\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Hess ve Deitz teoriyi biraz de\u011fi\u015ftirerek ona yeni bir isim vermi\u015ftir: “Deniz taban\u0131 yay\u0131l\u0131m\u0131”. Deniz taban\u0131nda yer alan okyanus-ortas\u0131 s\u0131rtlar\u0131, derin-deniz hendekleri, ada yaylar\u0131, jeomanyetik örüntüler ve fay örüntüleri bu teoriyi destekler.<\/span><\/p>\n

   Bütün bu geli\u015fmeler sayesinde bugün art\u0131k litosferin, birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak hareket eden tektonik levhalara bölünmü\u015f durumda oldu\u011funu biliyoruz. Levha Tektoni\u011fi Kuram\u0131’na göre tüm levhalar\u0131n hareket h\u0131zlar\u0131n\u0131n toplam\u0131 s\u0131f\u0131rd\u0131r; yani levha üretim h\u0131z\u0131 ile levha yok olu\u015f h\u0131z\u0131 biribirine e\u015fittir; yeryüzünün alan\u0131 bu \u015fekilde sabit kalmaktad\u0131r. Süreç k\u0131saca \u015föyledir: Yerkürenin çekirde\u011finden yükselen \u0131s\u0131 nedeniyle mantoda \u0131s\u0131nma ve genle\u015fme olur. Hacmi artan manto, üzerindeki yer kabu\u011funu hareket ettirir. Manto içinde ortaya ç\u0131kan radyoaktif bozunma süreçleri de mantoda \u0131s\u0131 art\u0131\u015f\u0131 ve genle\u015fmeye neden olur. Bu iki etki levha tektoni\u011finin enerjisini olu\u015fturur. K\u0131sacas\u0131, Dünya’n\u0131n iç \u0131s\u0131s\u0131 var oldu\u011fu müddetçe dünya “”aktif”” olacakt\u0131r.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

      Levha tektoni\u011finin temel özellikleri:<\/span><\/strong><\/span><\/p>\n