{"id":126,"date":"2026-08-21T12:01:48","date_gmt":"2026-08-21T12:01:48","guid":{"rendered":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=126"},"modified":"2026-08-21T13:43:50","modified_gmt":"2026-08-21T13:43:50","slug":"lenski-deneyi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=126","title":{"rendered":"Lenski Deneyi"},"content":{"rendered":"

   A\u015fa\u011f\u0131da okuyaca\u011f\u0131n\u0131z yaz\u0131, Evrim A\u011fac\u0131<\/a> taraf\u0131ndan haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131r. Öncelikle kendilerine, bu ve benzeri bilgileri derledikleri yaz\u0131 dizinleri için te\u015fekkür ediyorum.<\/span><\/p>\n

   1988’de ba\u015flat\u0131lan ve 22 sene süren, Richard Lenski’nin E. coli<\/em> bakterileri üzerinde yapt\u0131\u011f\u0131 deneyin sürecini ve elde edilen \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 sonuçlar\u0131n\u0131, en önemlisi de gözlerimizin önünde gerçekle\u015fen evrimi anlatan bu yaz\u0131y\u0131 evrimle ilgilenen herkesin ba\u015f\u0131ndan sonuna kadar  okumas\u0131n\u0131 ve okutmas\u0131n\u0131 tavsiye ediyorum; biraz uzun ama buna de\u011fer. Yaz\u0131da özellikle canl\u0131lar\u0131n evrim h\u0131zlar\u0131 <\/strong>aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131klar\u0131n anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 k\u0131sm\u0131n, evrimi anlamakta zorlanan insanlar için çok faydal\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 dü\u015fünüyorum ve uzatmadan yaz\u0131ya geçiyorum. <\/span><\/p>\n

* Resimler taraf\u0131mca eklenmi\u015ftir.<\/span> <\/p>\n

_________________________________________________________________<\/span><\/p>\n

 Evrim’i Deneyle Gözlemek ve Ö\u011frenmek \u0130steyenlere: Lenski Deneyi<\/h2>\n

   Ço\u011fu bilim dü\u015fman\u0131, Evrim Kuram\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda bir tav\u0131r al\u0131rken, “Evrim’in gözlenemedi\u011fi” argüman\u0131n\u0131 kullanmaktad\u0131r. \u0130\u015fte bilim insanlar\u0131n\u0131n bu cahil kitle kar\u015f\u0131s\u0131nda cevap verme tenezzülünde bile bulunmamalar\u0131n\u0131n sebebi, bu ki\u015filerin cevap verilmeye de\u011fmez olmalar\u0131n\u0131n yan\u0131s\u0131ra, literatürü bilmediklerinden bo\u015f konu\u015fuyor olmalar\u0131d\u0131r. Bakal\u0131m Evrim, gerçekten de bu insanlar\u0131n iddia etti\u011fi gibi hiçbir zaman “gözlenmemi\u015f” midir?<\/span> <\/p>\n

   Bu yaz\u0131m\u0131zda ele alaca\u011f\u0131m\u0131z deney, Prof. Dr. Richard Lenski’nin 20 y\u0131l\u0131na mal olmu\u015f ve Evrim’in laboratuvar ortam\u0131nda gözlenebilece\u011fini ispatlayan deneydir. Önce, deneyi gerçekle\u015ftiren isimlerden bahsedelim, çünkü sayg\u0131y\u0131 sonuna kadar hak ediyorlar:<\/span> Richard Lenski<\/strong>, 13 A\u011fustos 1956 y\u0131l\u0131nda do\u011fmu\u015f Amerikal\u0131 bir Evrimsel Biyolog’dur. Babas\u0131 Gerhard Lenski, din sosyolojisi, sosyal e\u015fitsizlik ve ekolo-evrimsel sosyal teoriye katk\u0131lar\u0131yla bilinen ünlü bir sosyologdur. Richard Lenski, Oberlin Koleji mezunudur ve doktoras\u0131n\u0131 University of North Carolina’dan alm\u0131\u015ft\u0131r. Günümüzde ise “Hannah Ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 Profesör” ünvan\u0131yla Michigan State University’de akademisyenlik yapmaktad\u0131r. 1996 y\u0131l\u0131nda prestijli bilim ödülü MacArthur Fellowship’i kazanm\u0131\u015f, 2006 y\u0131l\u0131nda ise Amerika Birle\u015fik Devletleri Ulusal Bilimler Akademisi’ne girmeye hak kazanm\u0131\u015ft\u0131r. 17 \u015eubat 2010 tarihinde Ulusal Bilimler Akademisi Evrim’i Gözleme Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Bilim ve Teknoloji Merkezi’ni kurmu\u015ftur.<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

Resim:<\/strong> Richard Lenski, E. coli bakterilerinin geli\u015fimini kontrol ederken. (Photo Credit: G.L. Kohuth\/Michigan State University)<\/em><\/span><\/p>\n

   Lenski, son dönemlerde Evrim ve bilim dü\u015fmanlar\u0131n\u0131n s\u0131k ba\u015fvurdu\u011fu ve Wiki Vakf\u0131’na ait “wiki Conservapedia”n\u0131n kurucusu ve sahibi Andrew Schlafly’i halka aç\u0131k platformda yapt\u0131klar\u0131 mektupla\u015fmada kesin bir zaferle susturmas\u0131 ve bilimi bilmeyenlerin bilimle ba\u015fa ç\u0131kamayaca\u011f\u0131n\u0131 göstermesiyle bilinmektedir. Dünyaca ünlü Guardian gazetesine ait web güncesinde olay, “Wikipedia’n\u0131n tutucu Hristiyanlar için çok laz\u0131m olan alternatifi, bakteriyel evrim kar\u015f\u0131s\u0131nda biraz s\u0131k\u0131\u015ft\u0131. Otomatik-Düzeltme seçene\u011fi bile onlar\u0131 kurtaramaz…” <\/em>\u015feklinde yer alm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130kili aras\u0131ndaki aç\u0131k mektupla\u015fma \u0130ngilizce olarak okunabilir, biz de bir di\u011fer yaz\u0131m\u0131zda bunu Türkçeye kazand\u0131rabiliriz.<\/span> <\/p>\n

\u015eimdi deneye geçelim: <\/h3>\n

  Lenski ve ekibi (bundan sonra sadece Lenski olarak bahsedilecektir), ba\u015flang\u0131çta ayn\u0131 popülasyona ait Escherichia coli<\/em> bakterilerinden ele al\u0131p, bunlar\u0131 12 gruba ay\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. Böylece birbiri ile ba\u015flang\u0131çta hemen hemen ayn\u0131, 12 farkl\u0131 bakteri popülasyonu elde edilmi\u015ftir. Deney, 24 \u015eubat 1988<\/strong> tarihinde ba\u015flat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span> <\/p>\n

   Deneyde E. coli<\/em> bakterilerinin kullan\u0131lma amac\u0131, bakterilerin bölünme h\u0131z\u0131n\u0131n 20 dakika olmas\u0131d\u0131r. Yani bu bakteriler, her 20 dakikada 1 defa bölünürler, dolay\u0131s\u0131yla Evrimsel süreçte 1 nesli sadece 20 dakikada atlayabilirler. K\u0131yaslama olmas\u0131 aç\u0131s\u0131ndan, insanlar\u0131n ömrünün 80 sene oldu\u011funu ve bu sürede ortalama 30 ya\u015f\u0131na ula\u015ft\u0131klar\u0131nda ürediklerini, böylece 1 neslin a\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131n 30 sene kadar sürdü\u011fünü ve bu sebeple bir insan\u0131n ömründe en fazla 2 veya 3 insan nesli görebilece\u011fini söylemek isteriz. Ve yine bir k\u0131yaslama olmas\u0131 aç\u0131s\u0131ndan, tüm türler aras\u0131nda bilinen türle\u015fme h\u0131zlar\u0131n\u0131n ortalamas\u0131 al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, bir türden yeni iki türün olu\u015fabilmesi için geçmesi gereken nesil say\u0131s\u0131n\u0131n yakla\u015f\u0131k 1.000 kadar oldu\u011funu belirtmek isteriz. 1.000 nesil, odaklan\u0131lan hayvan türü insan ise 300.000 y\u0131l<\/strong>, odaklan\u0131lan tür E. coli<\/em> bakterisi ise 333 saat civar\u0131, yani 14 gün<\/strong> (2 hafta) kadard\u0131r. Aradaki fark\u0131 görebilece\u011finizi tahmin ediyoruz.<\/span> <\/p>\n

\u015eimdi, devam edelim:<\/span> <\/p>\n

   Lenski, bu 12 farkl\u0131 bakteri grubunu alarak sürekli ço\u011falmalar\u0131na izin verdi. Her bir grubu, minimal büyüme oram\u0131nda (teknik bir terimdir ve bir canl\u0131n\u0131n ya\u015famas\u0131 için gereken minimum ko\u015fullar\u0131 belirtir) tutmaya ba\u015flad\u0131. Her yeni günde, büyüyen popülasyonun %1’lik k\u0131sm\u0131n\u0131 yeni bir kap içerisine alarak, “1 nesil” olarak i\u015faretledi. Lenski’nin kulland\u0131\u011f\u0131 E. coli<\/em>‘ler, ortamda bol besin bulunmad\u0131\u011f\u0131 için yukar\u0131daki bilgiden daha yava\u015f ürüyorlard\u0131, her 150 günde 1.000 nesil vermektelerdi (ki bu bile insanlar\u0131nkiyle k\u0131yaslanamayacak kadar h\u0131zl\u0131d\u0131r). Lenski, bu nesilleri Ara(-)<\/em> ve Ara(+) <\/em>isimli bir arabinoz operonu (teknik bir terim, ayr\u0131nt\u0131s\u0131na girmeye gerek yok burada) üzerinden i\u015faretledi, böylece nesilleri ay\u0131rt edebilecekti. 12 koloniden 6’s\u0131 Ara(-)<\/em>, 6’s\u0131 Ara(+)<\/em> olarak i\u015faretlendi.<\/span> <\/p>\n

   Lenski, evrimsel geçmi\u015fi inceleyebilmek için “fosil kan\u0131tlar”a sahip olmal\u0131yd\u0131. Bunun için, bu \u015fekilde her gün nesilleri kaydederken, 500 nesilde bir, yani 75 günde bir elde etti\u011fi son nesilden birkaç üyeyi kriyoprotektan (cryoprotectant) içerisinde gliserol ile birlikte “dondurdu” ve böylece, t\u0131pk\u0131 fosillerde oldu\u011fu gibi kesintili ama sürekli bir kay\u0131t elde edebilmeyi ba\u015fard\u0131. Kriyoprotektan ve gliserol içerisinde saklanan bakteriler, istenildi\u011fi zaman tekrar “çözülerek” ya\u015famlar\u0131na devam ettirilebilmektedir, bu da bakterilerde meydana gelen de\u011fi\u015fimleri incelemek için iyi bir f\u0131rsatt\u0131r (T-rex’in neler yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 görmek için fosillerinden canland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, ya da basitçe Jurassic Park’\u0131 dü\u015fünün).<\/span> <\/p>\n

   Lenski, sürekli olarak bakterilerin ortalama ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 (mean fitness) takip etti ve nesillerden ald\u0131\u011f\u0131 örnekler üzerinde ek deneyler yapt\u0131, ancak ana nesle asla dokunmad\u0131 ve bir evrimsel süreç \u015feklinde takip etti ve kaydetti.<\/span> <\/p>\n

   \u015eubat 2010 <\/strong>tarihine gelindi\u011finde, bakteriler çoktan 50.000 nesil atlam\u0131\u015ft\u0131 ve bölünmeye devam etmekteydi. Bu miktar, istatistiki olarak E. coli<\/em> genomunda bulunan tüm tekil nükleotitlerin geçirebilecekleri mutasyonlar\u0131 birden fazla defa geçirebilece\u011fi kadar yeterli süre demektir.<\/span> <\/p>\n

   Deney, sizin de görebilece\u011finiz gibi toplamda 22 sene<\/strong> sürdü. Bu sürede pek çok bilimsel devrim ya\u015fand\u0131, internet insanlar\u0131n ya\u015fam\u0131na yeni yeni tam olarak girmeyi ba\u015fard\u0131, televizyonlar, radyolar, arabalar geli\u015fti, uzaya defalarca mekik gönderildi. Ancak bunlar\u0131n yan\u0131nda çok ilginç bir olay daha oldu: Evrim, laboratuvarda, insanlar\u0131n kendi gözleriyle gözlendi:<\/span> <\/p>\n

   Deneyin ba\u015flang\u0131c\u0131nda, pek çok özellik 12 farkl\u0131 koloni taraf\u0131ndan payla\u015f\u0131lmaktayd\u0131, çünkü ayn\u0131 popülasyona aitlerdi. \u0130lk y\u0131llarda, her bir popülasyonun ortalama ba\u015far\u0131s\u0131 h\u0131zla artt\u0131, ancak 20.000. nesilden sonra bu art\u0131\u015f yava\u015flad\u0131. Ata türe k\u0131yasla hepsi daha büyük hücre hacimlerine ula\u015ft\u0131lar ve popülasyondaki bireylerin yo\u011funlu\u011fu azald\u0131. Ayr\u0131ca her bir koloni, glukoz kullanma konusunda atalar\u0131na göre çok daha ba\u015far\u0131l\u0131 hale geldi. Bunlar gerçekle\u015fiyordu, çünkü gerçekte, do\u011fal ortamlar\u0131nda E. coli<\/em> bakterileri bolca yiyecek bulabilmekte ve özgürce yay\u0131labilmektedir. Ancak k\u0131s\u0131tl\u0131 besin ortam\u0131nda ve alanda, bunlar olamaz ve farkl\u0131 yönde evrimsel süreçler ba\u015flar. <\/span><\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

Resim:<\/strong> 2008’de evrimle\u015fen 12 adet E.coli<\/em> popülasyonu<\/span><\/p>\n

  12 nesilden 4’ünde DNA tamiri konusunda sorunlu mutasyonlar meydana geldi. Bu da, bu nesillerde çok daha fazla mutasyon meydana gelmesine sebep oldu. Lenski, 20.000 nesil sonunda toplamda yüz milyonlarca nokta mutasyonu meydana geldi\u011fini; ancak bunlar\u0131n 10 ila 20 tanesinin popülasyon içerisinde fayda sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 için sabitlendi\u011fini ve toplamda, nötr mutasyonlarla birlikte kolonilerde 100 mutasyonun sabitlendi\u011fini (popülasyon için norm haline geldi\u011fini) tespit etmi\u015ftir.<\/span> <\/p>\n

   2008 y\u0131l\u0131nda ise Lenski ve arkada\u015flar\u0131 çok daha ciddi, önemli ve heyecan verici bir adaptasyon ke\u015ffettiler. Bu adaptasyon, 12 popülasyondan sadece 1’inde meydana gelmi\u015fti: E. coli <\/em>bakterileri, daha önce hiç sahip olmad\u0131klar\u0131 bir özellik olarak sitrat moleküllerini hücre içerisine al\u0131p sindirerek enerji üretmeyi ba\u015faracak \u015fekilde evrimle\u015fmi\u015flerdi!<\/strong><\/span> <\/p>\n

   Vah\u015fi E. coli<\/em> bakterileri sitrat molekülünü b\u0131rak\u0131n sindirmek, hücre içerisine bile alamamaktad\u0131r, çünkü molekül çok büyüktür. Hatta bu özellik, E. coli<\/em>‘nin hastal\u0131k yap\u0131c\u0131 bir bakteri olan Salmonella<\/em>‘dan ay\u0131rt edilebilmesini sa\u011flamaktad\u0131r. Ancak 33.127.<\/strong> nesil civar\u0131nda bir yerde, 12 popülasyondan birinde inan\u0131lmaz bir say\u0131 art\u0131\u015f\u0131 tespit edilmi\u015ftir. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, bunun sebebini incelediklerinde, minimal büyüme ortam\u0131 dahilinde bulunan sitrat molekülleri<\/strong>‘nin o popülasyona ait bakteriler taraf\u0131ndan sindirilebilmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ke\u015ffetmi\u015flerdir. Bu da, di\u011fer popülasyonlara göre bakterilerin hayatta kalma \u015fans\u0131n\u0131 artt\u0131rmaktad\u0131r, çünkü daha fazla besin demektir (di\u011fer popülasyonlar sitrat\u0131 sindiremeyip, sadece glukoz ile yetinmek zorundad\u0131r).<\/span> <\/p>\n

   Lenski, hemen elinde bulundurdu\u011fu kriyonik fosillere bakarak, hangi noktada bu özelli\u011fi kazand\u0131racak mutasyonlar\u0131n elde edildi\u011fini bulmaya çal\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu ara\u015ft\u0131rmas\u0131 sonucunda, 31.000 ile 31.500’üncü nesiller aras\u0131nda bir mutasyon meydana geldi\u011fini ve bu mutasyon sayesinde sitrat\u0131n sindirilebilmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ke\u015ffetmi\u015ftir. Ayr\u0131ca, sitrat\u0131 sindirebilen E. coli<\/em> bakterilerinin d\u0131\u015far\u0131dan gelmedi\u011finden emin olmak için pek çok genetik i\u015faretleyici ile sonuçlar\u0131 test etmi\u015fler ve bakterilerin Ara<\/em> operonu ile i\u015faretli olan orjinal bakterilerin neslinden oldu\u011fundan emin olmu\u015flard\u0131r.<\/span> <\/p>\n

   Daha da ilginç bir ke\u015ffe imza atm\u0131\u015flard\u0131r: 31.000.nesilden önceki nesillerden bakteriler al\u0131p, bunlar\u0131 ba\u015fka kaplarda üretmeye devam ettiklerinde, sitrat sindiriminin spontane olarak yeniden evrimle\u015fti\u011fini görmü\u015flerdir. Ancak 20.000 nesilden önce ald\u0131klar\u0131 hiçbir bakteri, bu özelli\u011fi evrimle\u015ftirememi\u015ftir. Daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 yapt\u0131klar\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar sonucunda bunun sebebinin, 20.000 nesilden sonra meydana gelen bir ön-faydal\u0131-mutasyondan kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 bulmu\u015flard\u0131r. Bu, \u015fu demektir: Bu mutasyon, sitrat\u0131 sindirebilmeye sebep olan ikinci mutasyonun gerçekle\u015fme \u015fans\u0131n\u0131 artt\u0131rmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bu ilk mutasyonu geçiren bireyler, kolayca sitrat\u0131 sindirebilmelerine sebep olacak mutasyona da aç\u0131k olmaktad\u0131rlar. Ancak bu ilk mutasyona sahip olmayan bireylerin, tek seferde bu ana mutasyona ula\u015fmalar\u0131 o kadar dü\u015fük bir ihtimaldir ki, hiçbir zaman gerçekle\u015fmez. Ancak bir kere ilk mutasyon gerçekle\u015fti mi, devasa önemdeki bir olay\u0131n gerçekle\u015fmesini sa\u011flayan ikinci mutasyon kolayca gerçekle\u015febilmektedir.<\/span> <\/p>\n

   Ayr\u0131ca, bir di\u011fer genel evrim de her bir popülasyonun, daha önce de dedi\u011fimiz gibi, çok daha yuvarlak ve iri hücrelere sahip olacak \u015fekilde evrimle\u015fmesidir. Bunu da incelediklerinde, sebebini bulabildiler: Bir di\u011fer mutasyon, Penisilin Ba\u011flay\u0131c\u0131 Protein isimli bir proteini sentezleyecek genin ifadesini de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir. Ve bu ke\u015fif de ba\u015fka bir ke\u015ffe götürmü\u015ftür: Bu proteinin de\u011fi\u015fimi hücre büyüklü\u011fünü ve yuvarlakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 artt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r; ancak ayn\u0131 zamanda osmotik strese kar\u015f\u0131 dayanc\u0131n\u0131 dü\u015fürmü\u015ftür. Dolay\u0131s\u0131yla bu bakteriler, atasal türlere göre sabit çevresel ko\u015fullarda daha k\u0131sa süreler ya\u015fayabilmektedirler.<\/span><\/p>\n

   Görüldü\u011fü gibi Lenski Deneyi, muhte\u015fem sonuçlara imza at\u0131lm\u0131\u015f bir deneydir. Bu deneyde Lenski ve arkada\u015flar\u0131, aç\u0131k bir \u015fekilde bir türün, daha önce hiç sahip olmad\u0131\u011f\u0131 ve hiç de küçük önemi olmayan, devasa bir de\u011fi\u015fimi ba\u015farabildi\u011fini göstermi\u015ftir. <\/strong>Zaten Evrim de, bu de\u011fi\u015fimlerin zaman içerisinde say\u0131ca ve de\u011ferce birikmesi sonucu, yavru türlerin atalar\u0131yla çiftle\u015femeyecek kadar farkl\u0131la\u015fmas\u0131 demektir. E\u011fer E. coli<\/em> bakterileri, e\u015feyli olarak çiftle\u015fen bireyler olsalard\u0131, bir süre sonra bu tip özellikler ve bu özelliklerin genlerdeki yans\u0131malar\u0131 o kadar fazla olacakt\u0131 ki, deneyin en ba\u015f\u0131ndaki kaplardaki bireylerle çiftle\u015ftirilmeye çal\u0131\u015f\u0131ld\u0131klar\u0131nda genleri uyu\u015fmayacak ve yavrular üretemeyeceklerdir. \u0130\u015fte evrim, tam olarak budur.<\/span> <\/p>\n

   Daha fazla söylenecek söz oldu\u011funu sanm\u0131yoruz. Evrim’in gerçek olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edenleri, deneyi tekrar etmeye ve ancak ondan sonra yorum yapmaya davet ediyoruz. Böylece bilimin kahvehanelerden yap\u0131lmayaca\u011f\u0131n\u0131 ö\u011frenmi\u015f olurlar.<\/span> <\/p>\n

Sevgilerimizle.<\/span><\/p>\n

ÇMB (Evrim A\u011fac\u0131)<\/strong><\/span><\/p>\n

\u015eu yaz\u0131lar da ilginizi çekebilir:<\/h3>\n