{"id":136,"date":"2026-08-21T12:01:48","date_gmt":"2026-08-21T12:01:48","guid":{"rendered":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=136"},"modified":"2026-08-21T13:40:42","modified_gmt":"2026-08-21T13:40:42","slug":"gezegenimizdeki-yasamin-kisa-bir-tarihcesi-3-bolum","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=136","title":{"rendered":"Gezegenimizdeki Ya\u015fam\u0131n K\u0131sa Bir Tarih\u00e7esi (3. b\u00f6l\u00fcm)"},"content":{"rendered":"

← <\/em><\/span>2. bölüme dönmek için t\u0131klay\u0131n<\/a><\/em><\/span> <\/em><\/span><\/p>\n

   Bir önceki bölümde, 488 milyon y\u0131l<\/strong><\/span> önce meydana gelen Kambriyen-Ordovisyen Yok Olu\u015fu<\/strong> ile Kambriyen Dönemi’nin sonunu getirmi\u015f, Paleozoik Zaman’\u0131n ikinci dönemi olan Ordovisyen’e kadar gelmi\u015ftik. Tabi bu arada Kambriyen ve Kambriyen öncesi canl\u0131lar\u0131n\u0131 tan\u0131m\u0131\u015f; böylece gezegenimizdeki ya\u015fam\u0131n hiç de bilim dü\u015fmanlar\u0131n\u0131n iddia etti\u011fi gibi ilk kez<\/em> ve aniden<\/em> Kambriyen’de ortaya ç\u0131kmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, dolay\u0131s\u0131yla da evrim kuram\u0131 aç\u0131s\u0131ndan herhangi bir açmaz<\/em> yaratmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 görmü\u015ftük. Ayr\u0131ca Kambriyen’de meydana gelen en az dört küçük çapl\u0131 yok olu\u015f olay\u0131 yüzünden birçok hayvan türünün neslinin tükendi\u011fini; Kambriyen’in sonunda Burgess Shale faunas\u0131na ait birçok türün yok oldu\u011funu da belirtmi\u015ftik. \u0130\u015fte bu yok olu\u015flar\u0131 atlatarak hayatta kalmay\u0131 ba\u015faran canl\u0131 gruplar\u0131, Ordovisyen’den itibaren, gidenlerden geriye kalan yerleri h\u0131zla i\u015fgal ederek çe\u015fitlenmi\u015f ve denizlerde yakla\u015f\u0131k 200 milyon y\u0131l hüküm sürecek olan Paleozoik Fauna’y\u0131 meydana getirmi\u015ftir.<\/span> <\/p>\n

   Evrimsel biyolojide adaptif yay\u0131l\u0131m<\/strong> (veya uyumsal yay\u0131l\u0131m) denilen çe\u015fitlenme olay\u0131n\u0131n en kapsaml\u0131lar\u0131ndan birisi Ordovisyen’de, deniz canl\u0131lar\u0131 üzerinde gerçekle\u015fmi\u015ftir. Özellikle çevresel ko\u015fullar\u0131n de\u011fi\u015fmesiyle yeni kaynaklar ve rekabet ortamlar\u0131 do\u011far. Adaptif yay\u0131l\u0131m, bu de\u011fi\u015fen ko\u015fullara ba\u011fl\u0131 olarak canl\u0131lar\u0131n h\u0131zla, çok say\u0131da yeni uyarlan\u0131m (adaptasyon) ve morfolojik\/fizyolojik özellikler kazanmas\u0131na denir. Bu sürecin sonunda fenotipik uyarlan\u0131m ve türle\u015fme gerçekle\u015fir. Örne\u011fin kabuklu deniz canl\u0131lar\u0131na ait aile say\u0131s\u0131 Kambriyen’in sonunda 150 iken, bu say\u0131 adaptif yay\u0131l\u0131m\u0131n ard\u0131ndan Ordovisyen’in ba\u015flar\u0131nda 400’e ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Deniz omurgas\u0131zlar\u0131nda da büyük bir çe\u015fitlenme olmu\u015f, özellikle yumu\u015fakça ve eklembacakl\u0131lar okyanuslar\u0131 istila etmi\u015ftir. Bu dönemde çok say\u0131da yeni eklembacakl\u0131, yumu\u015fakça, mercan, planktonik graptolit, derisidikenli (örne\u011fin ilk deniz y\u0131ld\u0131zlar\u0131), dall\u0131bacakl\u0131 ve yosun hayvanc\u0131\u011f\u0131 türü evrilmi\u015ftir. Bir di\u011fer çarp\u0131c\u0131 de\u011fi\u015fiklik, süzerek beslenen canl\u0131larda ya\u015fanan art\u0131\u015ft\u0131r. Kambriyen’in sonlar\u0131nda görülmeye ba\u015flanan ve günümüze kadar neslini devam ettirebilen sadece 6 türü bulunan Nautiloidler<\/strong> ise bu dönemde çe\u015fitlenerek yayg\u0131nla\u015fm\u0131\u015f ve okyanuslardaki en güçlü avc\u0131 haline gelmi\u015ftir.<\/span> <\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u015eekil 1:<\/strong> Nesli tükenmi\u015f bir nautiloid türü (Orthoceras<\/em>)<\/span> <\/p>\n

   \u0130lerleyen süreçteki Devoniyen Dönem’de ilk ammonitleri<\/strong> görmeye ba\u015flar\u0131z. Kafadanbacakl\u0131lar s\u0131n\u0131f\u0131na ait, soyu tükenmi\u015f deniz yumu\u015fakçalar\u0131ndan olan ammonitler, h\u0131zl\u0131 evrim süreçleri ve yayg\u0131nl\u0131klar\u0131 nedeniyle mükemmel indeks fosillerdir; paleontolog ve jeologlar taraf\u0131ndan jeolojik dönemlerin tan\u0131mlanmas\u0131nda kullan\u0131l\u0131rlar.<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u015eekil 2:<\/strong> Bir ammonit cinsi (Asteroceras<\/em>)<\/span> <\/p>\n

   Gezegenimizde ya\u015fam\u0131\u015f en ba\u015far\u0131l\u0131 canl\u0131lardan olan trilobitler<\/strong> bu dönemde de varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 sürdürmektedir; ancak Kambriyen’deki atalar\u0131ndan oldukça farkl\u0131 yap\u0131lar geli\u015ftirmi\u015f durumdad\u0131rlar. Ordovisyen’deki baz\u0131 trilobit türlerinde, avc\u0131lardan korunmaya yarayan diken, nodül veya göz sap\u0131 gibi yap\u0131lar evrilmi\u015ftir; ayr\u0131ca Aeglina prisca<\/em> gibi yüzebilen trilobitler de mevcuttur.<\/span> <\/p>\n

   Karasal ya\u015fam\u0131n tam olarak ne zaman ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 konusunda bilimsel konsensusa var\u0131lm\u0131\u015f de\u011fildir, ama karada az da olsa zaman geçiren ilk canl\u0131lar\u0131n deniz ve göl kenarlar\u0131ndaki algler oldu\u011fu dü\u015fünülmektedir. Hat\u0131rlayaca\u011f\u0131n\u0131z gibi bitkilerin evriminde, bu yaz\u0131 dizisinin 1. bölümünde<\/a> de\u011findi\u011fim Endosimbiyoz Kuram\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla siyanobakteriler önemli bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131. O zamanlar karalar gündüzleri kavurucu s\u0131ca\u011fa, geceleri ise dondurucu so\u011fu\u011fa maruz kalan ç\u0131plak kayal\u0131klardan olu\u015fmaktayd\u0131. Yakla\u015f\u0131k 450 milyon y\u0131l<\/strong><\/span> önce görülmeye ba\u015flanan Kara yosunlar\u0131<\/strong> (bryofitler; <\/em>vasküler olmayan kara bitkileri) ve onlardan çok daha önce yerle\u015fmi\u015f olan mantarlar haricinde karalar halen çorakt\u0131. Bitkilerin karasal ya\u015fama geçi\u015finde hayati bir rol oynayan Kara yosunlar\u0131, suyu iletecek dokulara sahip de\u011fildi; bu yüzden oldukça ufak ve suya ba\u011f\u0131ml\u0131yd\u0131lar. \u0130lk kez Silüryen’de görülmeye ba\u015flanan ve bu dönemin sonlar\u0131nda (yakla\u015f\u0131k 420 milyon y\u0131l<\/strong> <\/span>önce) çe\u015fitlenip karma\u015f\u0131kla\u015fan Vasküler bitkiler <\/strong>(trakeofitler)<\/em> ise karasal ko\u015fullarda ya\u015famay\u0131 kolayla\u015ft\u0131ran iki önemli adaptasyona sahipti: Birincisi, tübüler hücrelerden olu\u015fan ve su ile besinin bitkinin içinde yukar\u0131 do\u011fru ilerlemesini sa\u011flayan bir içsel sistem geli\u015ftirmi\u015flerdi. \u0130kincisi, lignin<\/em> denilen ve vasküler dokular\u0131n\u0131n hücre duvarlar\u0131n\u0131 sa\u011flamla\u015ft\u0131ran, bitkinin odunsu yap\u0131s\u0131na katk\u0131da bulunan bir madde sentezleyebiliyorlard\u0131. Bu iki özellik sayesinde atalar\u0131 olan Kara yosunlar\u0131ndan çok daha fazla büyüme imkan\u0131 buldular, ayr\u0131ca nem ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 da azaltm\u0131\u015f oldular. Bu döneme ait Cooksonia<\/em> gibi türler, kök ve yaprak içermeyen basit, küçük bitkiler olmalar\u0131na ra\u011fmen zaman\u0131n bask\u0131n kara bitkilerindendir. Devoniyen Dönemi’nin ortalar\u0131na gelindi\u011finde bugün gördü\u011fümüz kök ve yaprak gibi birçok yap\u0131 art\u0131k mevcuttu, bu dönemin sonlar\u0131nda ise gerçek odun dokusuna sahip a\u011faç benzeri bitkiler evrilmi\u015fti (örnek: Archaeopteris<\/em>.) Kökler bir kez Lycopodiophyta<\/em> soy hatt\u0131nda, bir kez de di\u011fer vasküler bitkileri olu\u015fturan soy hatt\u0131nda olmak üzere en az iki kez evrim geçirmi\u015ftir. Bilinen en eski a\u011faç fosili, dev bir e\u011frelti otuna benzeyen ve 385 milyon y\u0131l<\/strong> <\/span>öncesine tarihlenen Wattieza<\/em>’d\u0131r.<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u015eekil 3:<\/strong> Kara yosunlar\u0131 (Bryofitler)<\/em><\/span> <\/em><\/span><\/p>\n

   Devoniyen’in sonlar\u0131nda (yakla\u015f\u0131k 360 milyon y\u0131l <\/strong><\/span>önce) ise tohumlar<\/strong> ve tohumlu bitkiler, <\/strong>dolay\u0131s\u0131yla da a\u011façlar ve ormanlar görülmeye ba\u015fland\u0131. Tohumlar sert ve dayan\u0131kl\u0131 kabuklar\u0131 nedeniyle iyi fosille\u015fen yap\u0131lard\u0131r. \u015eu an için bilinen en eski tohumlu bitkiler, nesli tükenmi\u015f olan Pteridosperm<\/em>lerdir. Çok say\u0131da bitki türünün böylesine h\u0131zl\u0131 bir evrim sürecinden geçerek olu\u015fmas\u0131na “Devoniyen Patlamas\u0131”<\/em> da denmektedir. Günümüzde biyolojik çe\u015fitlilik büyük ölçüde tohumlu bitkilere ba\u011f\u0131ml\u0131d\u0131r; bu anlamda tohumlar\u0131n evrimi canl\u0131l\u0131k tarihindeki en önemli geli\u015fmelerden birisi say\u0131l\u0131r.<\/span> <\/p>\n

   Di\u011fer yandan, çe\u015fitlenen ve kalabal\u0131kla\u015fan su ya\u015fam\u0131n\u0131n gitgide daha da tehlike hale gelmesi, baz\u0131 canl\u0131lar için yeni habitatlar\u0131n ke\u015ffini gerekli k\u0131ld\u0131. Bir yandan da karasal bitkilerin evrimi, hayvanlar aç\u0131s\u0131ndan basit bir karasal ekosistem olu\u015fturmu\u015ftu. Gerçek anlamda karada ya\u015fayabilen ilk hayvanlar çe\u015fitli eklembacakl\u0131 türleriydi. Silüryen’in sonlar\u0131nda kara bitkilerinin çe\u015fitlenmesiyle olu\u015fan ekosistemde k\u0131rkayak, ç\u0131yan, örümcek ve böceklerin atas\u0131 olan eklembacakl\u0131 türleri bulunuyordu. Bu ekosisteme yine eklembacakl\u0131lara dahil olan baz\u0131 deniz kabuklular\u0131 ve suda koruyucu kabuk geli\u015ftirmi\u015f olan yumu\u015fakçalar da kat\u0131ld\u0131. Eklembacakl\u0131lar karasal kolonizasyon aç\u0131s\u0131ndan oldukça iyi ön-adaptasyonlara sahipti, çünkü nemi muhafaza edebilen a\u011f\u0131r, eklemli d\u0131\u015f iskeletleri sayesinde kurumaya ve yerçekimine kar\u015f\u0131 dirençliydiler. Bu eklemli yap\u0131lar\u0131, karada hareket etmelerini de kolayla\u015ft\u0131r\u0131yordu. Ayr\u0131ca vücutlar\u0131n\u0131n alt\u0131nda geli\u015fen ufak delikler, havadaki oksijeni absorbe eden içsel tüplerle ba\u011flant\u0131l\u0131yd\u0131. Bilinen en eski böcek fosili Devoniyen’den kalma (396-407 milyon<\/strong><\/span> y\u0131ll\u0131k) Rhyniognatha hirsti’<\/em>ye aittir, fakat çene yap\u0131s\u0131 kanatl\u0131 böceklerinkini and\u0131rd\u0131\u011f\u0131 için ilkin böceklerin bu tarihten daha eskiye dayand\u0131\u011f\u0131 dü\u015fünülmektedir. Sonuç olarak Devoniyen’in sonunda ormanlarla kaplanan karalar önce bitkilerle, sonra da birbirileriyle beslenen hayvanlar taraf\u0131ndan yava\u015f yava\u015f istila edilmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131.<\/span> <\/p>\n

   Denizlere dönecek olursak, Ordovisyen’in ba\u015flar\u0131nda yakla\u015f\u0131k 440 milyon y\u0131l<\/strong><\/span> önce ortaya ç\u0131kan en önemli canl\u0131 gruplar\u0131ndan birisi, gezegenimizin ilk omurgal\u0131lar\u0131 ve günümüz bal\u0131klar\u0131n\u0131n (dolay\u0131s\u0131yla da tüm di\u011fer omurgal\u0131lar\u0131n) atas\u0131 olan çenesiz bal\u0131klar<\/strong>d\u0131r (Agnatha <\/strong>üst s\u0131n\u0131f\u0131.) Omurgalar\u0131 kemik yerine k\u0131k\u0131rdaktan olu\u015fan bu üst s\u0131n\u0131f, günümüzde ya\u015fayan türlerin (siklostomlar) yan\u0131 s\u0131ra, nesli tükenmi\u015f olan türleri (konodont ve ostrakodermler) de içerir. Ordovisyen ve ondan sonra gelen Silüryen ve Devoniyen dönemlerinde ya\u015fayan çenesiz bal\u0131klar\u0131n ço\u011fu 3-5 mm’lik kemiksi\/dikensi plakalarla kapl\u0131yd\u0131. Bu nedenle kabuk-derili anlam\u0131na gelen ostrakoderm<\/em><\/strong> kelimesiyle tan\u0131mlan\u0131rlar. Solungaçlar\u0131n\u0131 hem beslenme hem de solunum amaçl\u0131 kullanan eski kordal\u0131lar\u0131n aksine, ostrakodermler solungaçlar\u0131n\u0131 sadece solunum için kullan\u0131rd\u0131.<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u015eekil 4:<\/strong> Günümüzde ya\u015fayan bir çenesiz bal\u0131k türü (Lampetra fluviatilis)<\/em><\/span> <\/em><\/span><\/p>\n

   <\/em>Yakla\u015f\u0131k 420 milyon y\u0131l<\/strong><\/span> önce ostrakodermlerden ilk gerçek di\u015fe sahip çeneli bal\u0131klar<\/strong> evrilmi\u015f ve denizleri istila etmi\u015ftir. Azalmaya ba\u015flayan ostrakoderm türleri ise Devoniyen’in sonlar\u0131nda meydana gelen kitlesel yok olu\u015f ile tamamen tükenir. Bu nedenle 417-359 milyon y\u0131l aral\u0131\u011f\u0131n\u0131 kapsayan Devoniyen’e Bal\u0131k Ça\u011f\u0131<\/em> da denilir. Bu zaman diliminde çeneli bal\u0131klar evrimle\u015ferek dört ana gruba ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: Placodermi<\/strong> (Z\u0131rhl\u0131 bal\u0131klar), Acanthodii <\/strong>(Dikenli yüzgeçliler), Chondrichthyes <\/strong>(k\u0131k\u0131rdakl\u0131 bal\u0131klar) ve Osteichthyes<\/strong> (kemikli bal\u0131klar)<\/strong>. Neredeyse tüm omurgal\u0131larda oldu\u011fu gibi bu ilkel bal\u0131klar\u0131n çeneleri de kemik veya k\u0131k\u0131rdaktan yap\u0131lma, üst ve alt olmak üzere iki çene parças\u0131ndan olu\u015fmaktad\u0131r. \u015eu an için elimizdeki en eski kemikli bal\u0131k fosili 420<\/strong> <\/span>milyon<\/span>,<\/strong> en eski Placodermi fosili (Entelognathus<\/em>) ise 419 milyon <\/strong><\/span>y\u0131ll\u0131kt\u0131r. K\u0131k\u0131rdakl\u0131 bal\u0131klara ait en eski fosiller ise daha sonra, yakla\u015f\u0131k 395 milyon y\u0131l<\/strong><\/span> önce ortaya ç\u0131kar. \u0130lkel köpekbal\u0131\u011f\u0131 türleri de (örne\u011fin Cladoselache<\/em>) ilk kez Devoniyen’de evrimle\u015fmi\u015ftir.<\/span> <\/p>\n

   Osteichthyes<\/strong> yani kemikli bal\u0131klar, Et yüzgeçliler<\/strong> (Sarcopterygii) ve I\u015f\u0131nsal yüzgeçliler<\/strong> (Actinopterygii) olarak ikiye ayr\u0131l\u0131r. Modern bal\u0131klar\u0131n birço\u011fu I\u015f\u0131nsal yüzgeçlidir; oysa Et yüzgeçlilerden geriye sadece sekiz tür kalm\u0131\u015ft\u0131r. Akci\u011ferli bal\u0131k ve “ya\u015fayan fosil” olarak ünlenen sölekant (Coelecanth<\/em>) bu sekiz türden ikisidir. Nesli tükenen bir Et yüzgeçli türü de yakla\u015f\u0131k 375 milyon y\u0131l<\/strong><\/span> önce ya\u015fam\u0131\u015f olan me\u015fhur Tiktaalik<\/em>’tir. Et yüzgeçliler, tetrapodlar\u0131n<\/strong> atas\u0131 olmalar\u0131 ve sudan karaya geçi\u015fe i\u015faret etmeleri bak\u0131m\u0131ndan evrimsel tarihimizde çok önemli bir yer tutar. (Tetrapodlar, ilk dört üyeli omurgal\u0131lar\u0131 ve onlar\u0131n soylar\u0131n\u0131 -yani tüm amfibileri, sürüngenleri, ku\u015flar\u0131 ve memelileri- kapsar.) \u0130lk karasal tetrapodlar olan amfibilerin bacaklar\u0131, Et yüzgeçlilerin yüzgeçlerinden evrilmi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u015eekil 5:<\/strong> Üstte bir Sarcopterygii<\/em> örne\u011fi (Sebastes norvegicus<\/em>); a<\/span>ltta bir Actinopterygii<\/em> örne\u011fi (Coelecanth<\/em>; sölekant)<\/span> <\/p>\n

   Tatl\u0131 suyun kendine göre dezavantajlar\u0131 vard\u0131r; ama çe\u015fitli bal\u0131k türleri bu zorluklarla ba\u015f edecek özellikler geli\u015ftirmi\u015ftir. S\u0131n\u0131rl\u0131 alanlar olan göl, gölet ve batakl\u0131klarda oksijen k\u0131s\u0131tl\u0131d\u0131r. Baz\u0131 bal\u0131klarda evrilen ilkel akci\u011ferler, hayvana oksijen takviyesi sunar. Günümüzde akci\u011ferlerini hala kullanan bal\u0131klar vard\u0131r (örnek: akci\u011ferli bal\u0131k, gar, bi\u015fir); ço\u011fu kemikli bal\u0131kta ise bu ilkel akci\u011ferler yüzme kesesi denilen bir yap\u0131ya evrilmi\u015ftir. Tatl\u0131 su sistemlerinin bir di\u011fer dezavantaj\u0131 da s\u0131k s\u0131k yosun veya kütük gibi maddelerle t\u0131kanmalar\u0131d\u0131r. Et yüzgeçlilerde bu sorunla ba\u015f etmelerini sa\u011flayan, yüzgeçleri boyunca s\u0131ralanm\u0131\u015f bir dizi kemik bulunur (gelece\u011fin el ve ayak öncüleri.) Böylece vücutlar\u0131n\u0131 iterek veya kaz\u0131 yaparak t\u0131kan\u0131k bölgeyi geçebilirler. Ayr\u0131ca belli mevsimlerde suyun buharla\u015fmas\u0131yla kuruma tehlikesi alt\u0131nda olan bu bölgelerde ya\u015fayan baz\u0131 bal\u0131klar, kendilerini çamura gömerek veya kurumu\u015f bir alandan yak\u0131ndaki sulak olan ba\u015fka bir alana atlayarak hayatta kalmaya çal\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu, av yakalamak için de faydal\u0131 bir yoldur. Günümüzde hala bu yöntemleri kullanan birçok bal\u0131k türü vard\u0131r (örnek: çamur z\u0131p z\u0131p\u0131, baz\u0131 y\u0131lan bal\u0131klar\u0131, baz\u0131 yay\u0131ngiller.)<\/span> <\/p>\n

   Toparlarsak, Devoniyen’in sonunda çok say\u0131da bitki ve eklembacakl\u0131 türü karalar\u0131 istila etmi\u015f; dev resiflerle kapl\u0131 okyanuslarda ve tatl\u0131 sularda ise kemikli iskelete sahip omurgal\u0131lar evrilmi\u015f durumdayd\u0131. Bunlar kendilerini zeminde hareket ettirmeye yarayan kemikli eklemlere sahip üyelere ve suyun alt\u0131nda nefes almaya yarayan solungaçlara ek olarak, havadaki oksjieni solumaya yarayan akci\u011ferlere de sahipti.  Birço\u011fu esas olarak halen suda ya\u015f\u0131yordu (örnek: Acanthostega<\/em>); yani asl\u0131nda sadece parmakl\u0131 bal\u0131klard\u0131. Baz\u0131lar\u0131 ise (örnek: Ichthyostega<\/em>) besin ihtiyaçlar\u0131n\u0131n büyük bir k\u0131sm\u0131n\u0131 karadan sa\u011fl\u0131yordu. \u0130\u015fte “dört ayakl\u0131” anlam\u0131na gelen ve amfibileri, sürüngenleri, memelileri ve ku\u015flar\u0131 kapsayan Tetrapoda<\/strong> üst s\u0131n\u0131f\u0131 bu iki canl\u0131 grubundan evrildi.<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u015eekil 6:<\/strong> Acanthostega<\/em><\/span><\/p>\n

   Devoniyen’in son diliminde -yakla\u015f\u0131k 374 milyon y\u0131l <\/strong><\/span>önce- Dünya tarihinde toplamda 5 tane olan büyük kitlesel yok olu\u015flardan ikincisi meydana geldi. En az 20 milyon süren Devoniyen Kitlesel Yok Olu\u015fu’nda tüm canl\u0131 ailelerinin %19’u, cinslerin %50’si ve türlerin %70’i tükendi. En çok etkilenenler, s\u0131\u011f ve \u0131l\u0131man sularda ya\u015fayan tropikal deniz canl\u0131lar\u0131 ba\u015fta olmak üzere resif yap\u0131c\u0131 canl\u0131lar oldu. Planktonik graptolitler tamamen yok oldu. Karasal ekosistemler ise daha az etkilendi.<\/span> <\/p>\n

   Sonraki bölümde sudan karaya geçi\u015fe biraz daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde de\u011finerek evrimsel tarihimizde ilerleyece\u011fiz.<\/span> 4. bölüme geçmek için t\u0131klay\u0131n<\/a> →<\/strong><\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

   * Bu yaz\u0131m <\/em>Ateist Dergi<\/a><\/em>‘nin 8. say\u0131s\u0131nda <\/em><\/span>yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/em>  <\/p>\n

Kaynaklar:<\/strong><\/span><\/h3>\n