{"id":15,"date":"2026-08-21T11:58:08","date_gmt":"2026-08-21T11:58:08","guid":{"rendered":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=15"},"modified":"2026-08-21T13:40:42","modified_gmt":"2026-08-21T13:40:42","slug":"gezegenimizdeki-yasamin-kisa-bir-tarihcesi-2-bolum","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=15","title":{"rendered":"Gezegenimizdeki Ya\u015fam\u0131n K\u0131sa Bir Tarih\u00e7esi (2. b\u00f6l\u00fcm)"},"content":{"rendered":"

←<\/span> 1. bölüme dönmek için t\u0131klay\u0131n<\/a><\/em><\/span><\/p>\n

 <\/strong><\/span><\/em><\/span><\/p>\n

   Önceki yaz\u0131da Dünya’daki ya\u015fam\u0131n ilk dönemlerine k\u0131saca de\u011finmi\u015f; bildi\u011fimiz en eski canl\u0131n\u0131n görüldü\u011fü 3,5-3,8 milyar y\u0131l önceden (myö) ba\u015flayarak, e\u015feyli üremenin evrildi\u011fi 1,2 myö’ye kadar gelmi\u015ftik. E\u015feyli üremenin devreye girmesi ve çok hücreli canl\u0131lar\u0131n evrilmesiyle, Dünya’da muazzam bir genetik çe\u015fitlilik do\u011fdu\u011funu ve evrimin büyük bir h\u0131z kazand\u0131\u011f\u0131n\u0131 da belirtmi\u015ftik. \u015eimdi de bilgilerimizi an\u0131msamak için kald\u0131\u011f\u0131m\u0131z yerin biraz gerisinden alarak ya\u015fam\u0131n tarihçesine devam edelim.<\/span> <\/p>\n

   1,4 myö<\/strong> (milyar y\u0131l önce) <\/span><\/span>say\u0131lar\u0131 iyice artm\u0131\u015f olan fotosentez yapan canl\u0131lar, özellikle de siyanobakteriler okyanuslar\u0131 adeta i\u015fgal etmi\u015f durumdayd\u0131; buna ba\u011fl\u0131 olarak stromatolit çe\u015fitlili\u011finde de büyük bir art\u0131\u015f görüldü.<\/span><\/p>\n

   1,2 myö<\/strong> <\/span>tek hücreli bir ökaryotta, farkl\u0131 cinsiyette iki bireyin veya e\u015feyin i\u015ftirak\u0131n\u0131 gerektiren e\u015feyli üreme evrildi. Yine bu dönemde ilk k\u0131rm\u0131z\u0131 algler<\/strong> ortaya ç\u0131kt\u0131. \u015eu an için e\u015feyli üreme gerçekle\u015ftirdi\u011fini bildi\u011fimiz en eski canl\u0131 Bangiomorpha pubescens <\/em>isimli bir k\u0131rm\u0131z\u0131 alg türüdür.<\/span><\/p>\n

   1,1 myö<\/strong><\/span> kamç\u0131l\u0131 bir protista grubunu olu\u015fturan dinoflagellatlar<\/strong> evrildi. Kamç\u0131lar\u0131 sayesinde hareket edebilen dinoflagellatlar, su yüzeyine dü\u015fen \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 yans\u0131tma özelli\u011fine (Biyolüminesans) de sahiptir. Geceleri denizde gördü\u011fümüz yakamozdan bu canl\u0131lar sorumludur.<\/span><\/p>\n

   1 myö<\/strong><\/span> ilk Vaucheria alglerini<\/strong><\/em> görürüz. <\/em><\/span><\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

\u015eekil 1:<\/strong> Bir dinoflagellat örne\u011fi<\/span><\/p>\n

    Buradan itibaren myö <\/strong>birimini b\u0131rak\u0131p milyon y\u0131l <\/strong>birimine geçiyoruz.<\/span> <\/em><\/span><\/p>\n

   900 milyon y\u0131l <\/strong><\/span>öncesine geldi\u011fimizde çok hücreli canl\u0131lar\u0131n say\u0131s\u0131 iyice artm\u0131\u015f durumdad\u0131r. Yakla\u015f\u0131k 850-<\/strong><\/span>630 milyon y\u0131l<\/span> <\/strong>öncesini kapsayan dönemde<\/strong>, Dünya’n\u0131n buz tabakalar\u0131yla örtülerek kartopuna dönü\u015ftü\u011fü (2. Kartopu Dünya)<\/strong> bir buz devri ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 dü\u015fünülmektedir; ancak bu görü\u015f henüz hipotez a\u015famas\u0131ndad\u0131r. [Önceki yaz\u0131da de\u011findi\u011fim Büyük Oksijenlenme Olay\u0131 ile tetiklenen, tarihin ilk ve en uzun buz devri olan 1. Kartopu Dünya –<\/strong>yani Huroniyen- ile kar\u0131\u015ft\u0131rmay\u0131n\u0131z.] Dünya’n\u0131n tam bir kartopuna dönü\u015füp dönü\u015fmedi\u011fi, ekvator bölgesinde bir miktar suyun kal\u0131p kalmad\u0131\u011f\u0131 gibi sorular da hipotezle ilgili cevap bekleyen konulard\u0131r. Ancak, fosilleri Kartopu Dünya’dan öncesine ait olan birçok önemli ökaryotun (k\u0131rm\u0131z\u0131, kahverengi ve kromofit algler gibi) günümüzde de ya\u015fam\u0131n\u0131 sürdürüyor olmas\u0131, bu dönemde Dünya’n\u0131n bir yerlerinde s\u0131v\u0131 halde suyun kalm\u0131\u015f oldu\u011fu varsay\u0131m\u0131n\u0131 do\u011frular niteliktedir.<\/span><\/p>\n

  750 milyon y\u0131l<\/strong><\/span> önce, birço\u011fu hareket yetene\u011fine sahip tek hücreli ökaryotik organizmalar olan ilk protozoalar<\/strong> ortaya ç\u0131kar.<\/span><\/p>\n

  600 milyon y\u0131l<\/strong> <\/span>önce atmosferik oksijenin daha da birikmesiyle ozon tabakas\u0131<\/strong> olu\u015fmu\u015ftur. Atmosferin üst tabakalar\u0131ndaki baz\u0131 O2<\/sub> molekülleri, Güne\u015f’in UV \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131n enerjisini so\u011furarak Oksijen atomlar\u0131na (O) ayr\u0131\u015fm\u0131\u015f, bu atomlar da kalan O2<\/sub> molekülleriyle birle\u015ferek ozon moleküllerine (O3<\/sub>) dönü\u015fmü\u015ftür. Bu yolla olu\u015fan ve UV \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131n zararl\u0131 etkilerini azaltan ozon tabakas\u0131, ileride evrilecek olan karasal ya\u015fam\u0131 mümkün k\u0131lm\u0131\u015f; böylece o zamana kadar sadece okyanuslar\u0131n derin bölgeleriyle s\u0131n\u0131rl\u0131 olan ya\u015fanabilir habitat\u0131, okyanus yüzeylerini ve karalar\u0131 da kapsayacak \u015fekilde geni\u015fletmi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

ED\u0130KARA DÖNEM\u0130<\/h3>\n

Proterozoik Devrin sonunu olu\u015fturan, 635-542 milyon y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndaki jeolojik zaman dilimine Edikara Dönemi denir. 2. Kartopu Dünya’n\u0131n ard\u0131ndan gelen bu dönemde Edikara faunas\u0131 olarak bilinen ve \u015fimdilik yüzden fazla tan\u0131mlanm\u0131\u015f canl\u0131 cinsini içeren bir fauna olu\u015fmu\u015ftur. Farkl\u0131la\u015fm\u0131\u015f dokuya sahip çok hücrelileri temsil eden ve süngerler ile protozoalar hariç hayvanlar aleminin tamam\u0131n\u0131 kapsayan metazoalar, ilk kez Edikara faunas\u0131nda ortaya ç\u0131kar. Yumu\u015fak dokulu çok hücreli hayvanlara ait en eski fosiller bu faunaya aittir. \u0130çlerinde süngerler ve deniz analar\u0131 gibi baz\u0131 tan\u0131d\u0131k \u015fube üyelerinin yan\u0131 s\u0131ra, günümüzde bilinen hiçbir \u015fubeye ait olmayan birçok tuhaf görünümlü hayvan da vard\u0131r. Edikara faunas\u0131na dahil olan hayvanlardan baz\u0131lar\u0131 Arkarua, Charnia, Ediacaria, Marywadea, Onega, Pteridinium, Yorgia, Dickinsonia, Tribrachidium, Cyclomedusa<\/em> ve Kimberella<\/em>’d\u0131r.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

\u015eekil 2:<\/strong> Edikara faunas\u0131<\/span> <\/span><\/p>\n

   Bu dönemin ortalar\u0131nda (yakla\u015f\u0131k 580 milyon y\u0131l <\/strong><\/span>önce) sölenterler (Cnidaria) \u015fubesinin ilk üyeleri evrilmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Anemonlar, denizanalar\u0131, mercanlar ve hidralar bu \u015fubeye aittir. Süngerlerden çok daha karma\u015f\u0131k olan sölenterler gerçek anlamda dokulara, sinir ve kas hücrelerine, hatta baz\u0131lar\u0131 duyu organlar\u0131na bile sahiptir. Denizanalar\u0131, kaslar\u0131n\u0131 kullanarak hareket eden ilk hayvanlar olabilirler.<\/span><\/p>\n

   \u0130lk bilaterialara (çift yönlü simetri gösteren canl\u0131) da Edikara Dönemi’nde rastlar\u0131z; ki bilinen en eski bilateria da Kimberella’d\u0131r (555 milyon y\u0131l<\/span><\/strong> önce). Bir di\u011fer ilkel bilateria \u015fubesi de yine bu dönemde ortaya ç\u0131kan yass\u0131 solucanlard\u0131r (Platyhelminthes.) Yass\u0131 solucanlar bir kafaya, bedenleri boyunca dizilen sinir hücrelerine ve ilkel bir beyne sahiptir. Ayr\u0131ca özelle\u015fmi\u015f bir sindirim ve bo\u015falt\u0131m sistemleri de vard\u0131r. Baz\u0131lar\u0131, ba\u015f k\u0131s\u0131mlar\u0131nda yer alan \u0131\u015f\u0131\u011fa duyarl\u0131 hücreler sayesinde \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n hem yönünü, hem de yo\u011funlu\u011funu alg\u0131layabilir.<\/span> <\/span><\/p>\n

   Edikara fosilleri seyrektir, çünkü çok daha kal\u0131c\u0131 fosiller olu\u015fturan sert kabuklu canl\u0131lar bu dönemde henüz evrilmemi\u015ftir. Bu nedenle paleontologlar bu tür canl\u0131lar\u0131 tan\u0131mlarken iz fosillerden, mikrofosillerden ve kemofosillerden de faydalanmak zorunda kal\u0131r. Fakat bu narin canl\u0131lar\u0131n, zor fosille\u015fme özelliklerine ra\u011fmen geriye yine de incelenecek fosiller b\u0131rakm\u0131\u015f olmas\u0131, üstlerinin ani bir \u015fekilde kül veya kumla örtülmü\u015f olabilece\u011fini dü\u015fündürmektedir.<\/span> <\/strong><\/span><\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

\u015eekil 3:<\/strong> Edikara dönemine ait fosil örnekleri<\/span><\/p>\n

\u015eunlar da ilginizi çekebilir:<\/h3>\n

KAMBR\u0130YEN DÖNEM\u0130<\/h3>\n

Edikara’dan sonra, 542-495 milyon y\u0131l<\/strong><\/span> aral\u0131\u011f\u0131ndaki Kambriyen Dönem ba\u015flar. Bu süreçte biyolojik çe\u015fitlilik, dolay\u0131s\u0131yla da karma\u015f\u0131k canl\u0131 türleri ve onlara ait fosiller h\u0131zla art\u0131\u015f gösterdi\u011fi için Kambriyen Patlamas\u0131<\/strong> diye de isimlendirilir. Mineralize vücut bölgelerine sahip canl\u0131lar ilk kez bu dönemde evrildi\u011fi için fosil kay\u0131tlar\u0131nda muazzam bir “patlama” gözlemlenir. Fakat bilimi çarp\u0131tmaya çal\u0131\u015fan baz\u0131 ki\u015filerin iddialar\u0131n\u0131n aksine, yakla\u015f\u0131k 50 milyon y\u0131l süren (!) Kambriyen Patlamas\u0131 ne ya\u015fam\u0131n kökenidir, ne de aniden<\/em> meydana gelmi\u015ftir. Bununla birlikte jeolojik zaman ba\u011flam\u0131nda oldukça h\u0131zl\u0131 bir evrimle\u015fme söz konusudur. Bu ani olu\u015fum görüntüsü, zaman\u0131nda canl\u0131lar\u0131n daha basit türlerden a\u015famal\u0131 olarak evrildi\u011fini öne süren Darwin’i bile \u015fa\u015f\u0131rtm\u0131\u015ft\u0131. Darwin, bu durumun teorisinin zorluklar\u0131ndan biri oldu\u011funu ifade etmi\u015f, ama fosil kay\u0131tlar\u0131n\u0131n yetersizli\u011fini de vurgulam\u0131\u015ft\u0131. Nitekim zamanla ke\u015ffedilip tan\u0131mlanan Edikara fosilleri, Darwin’in kuram\u0131n\u0131 desteklemi\u015f ve güçlendirmi\u015ftir. 1959 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde, ke\u015ffedilen fosillerin do\u011fru bir \u015fekilde tan\u0131mlanmas\u0131 ve s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131yla, ya\u015fam\u0131n Kambriyen ile ba\u015flad\u0131\u011f\u0131na<\/em> ili\u015fkin bilimsel önyarg\u0131 k\u0131r\u0131ld\u0131 ve Kambriyen öncesine dair ara\u015ft\u0131rmalar h\u0131z kazand\u0131.<\/span> <\/p>\n

   Günümüzdeki modern hayvan \u015fubelerinin ve vücut planlar\u0131n\u0131n ço\u011funun kökenini Edikara’dan ziyade Kambriyen’de buluruz; çünkü Edikara faunas\u0131 Kambriyen Patlamas\u0131 ile e\u015fzamanl\u0131 olarak büyük ölçüde yok olmu\u015ftur. Edikara canl\u0131lar\u0131n\u0131n evrim a\u011fac\u0131nda tam olarak nereye oturdu\u011fu ve soylar\u0131n\u0131n neden tükendi\u011fi konusunda farkl\u0131 görü\u015fler olmakla birlikte, bu konuda henüz fikir birli\u011fine var\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/span> <\/p>\n

   Kambriyen’de ya\u015fam genel anlamda hala okyanuslarda ve daha ziyade de okyanus tabanlar\u0131nda devam ediyordu. Fakat gittikçe karma\u015f\u0131kla\u015fan ve say\u0131lar\u0131 artan deniz canl\u0131lar\u0131n\u0131n okyanuslar\u0131n farkl\u0131 bölgelerini i\u015fgal etmesiyle yepyeni ekosistemler olu\u015ftu. Kambriyen’in erken dönemlerinde (535 milyon y\u0131l<\/strong> <\/span>önce) ortaya ç\u0131kan \u015fubelerden baz\u0131lar\u0131 \u015funlard\u0131r: Kordal\u0131lar <\/strong>(Chordata), eklembacakl\u0131lar <\/strong>(Arthropoda), derisi dikenliler <\/strong>(Echinodermata), yumu\u015fakçalar <\/strong>(Mollusca), dall\u0131 bacakl\u0131lar <\/strong>(Brachiopoda), delikliler <\/strong>(Foraminifera), \u0131\u015f\u0131nl\u0131lar <\/strong>(Radiolaria), yar\u0131 s\u0131rtipliler <\/strong>(Hemichordata.)<\/span><\/p>\n

   Mineralize vücut yap\u0131lar\u0131na sahip ilk canl\u0131lar\u0131n bu dönemde görüldü\u011fünü söyledik. Gerçekten de kabuk, diken, tüp gibi farkl\u0131 yap\u0131lar\u0131 içeren fosillerin ilk ortaya ç\u0131kt\u0131\u011f\u0131 dönem Kambriyen’dir. Ayr\u0131ca bu dönemde iz fosilleri de çok daha karma\u015f\u0131k hale gelir ki bunlardan en eskisi olan Treptichnus pedum <\/em><\/strong>Edikara’n\u0131n sonu; Kambriyen’in de ba\u015flang\u0131c\u0131 kabul edilir. Peki ama, bu iz fosiller neden bu kadar önemlidir? Edikara’n\u0131n sonlar\u0131nda ya\u015fayan ve deniz taban\u0131nda sadece basit, yatay izler b\u0131rakan metazoalar\u0131n aksine, Kambriyen’de tortular\u0131n derinlerine do\u011fru dikey bir \u015fekilde tünel kazma davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n izlerine rastlan\u0131r. Bu iz fosillerin, Edikara faunas\u0131ndakilerden çok daha karma\u015f\u0131k canl\u0131lar taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 aç\u0131kt\u0131r. Ayr\u0131ca bu karma\u015f\u0131k iz fosiller, Edikara faunas\u0131na ait fosillerden daha üst tabakalarda yer al\u0131r ve farkl\u0131la\u015fm\u0131\u015f doku ve organlara sahip hareketli bilaterialar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na kan\u0131t te\u015fkil eder. Bilaterialar\u0131n ortaya ç\u0131k\u0131\u015f\u0131yla deniz tabanlar\u0131 kal\u0131c\u0131 olarak de\u011fi\u015fmi\u015ftir ki bu olaya Kambriyen Substrat Devrimi<\/strong> denir. Bu önemli sürece k\u0131saca de\u011finelim:<\/span> <\/p>\n

   Önceleri deniz taban\u0131nda ya\u015fayan canl\u0131lar, bakteri ve arkelerden meydana gelmi\u015f çok tabakal\u0131 bir katman olan mikrobiyal matlar\u0131n<\/em> üzerinde gezinirdi. En fazla birkaç cm kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda olan mikrobiyal matlar, dipteki tortular ile suyun aras\u0131nda bir bariyer görevi yaparak deniz taban\u0131n\u0131n alt bölgelerinin nispeten oksijensiz kalmas\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yordu. Fakat dikey biçimde kaz\u0131 yapan bilaterialar\u0131n ortaya ç\u0131k\u0131\u015f\u0131yla bu mikrobiyal matlar parçaland\u0131; böylece su ve oksijen, deniz taban\u0131n\u0131n daha alt seviyelerine de ula\u015fabilir hale geldi (\u015eekil 4.<\/em>) Bu durum, oksijen sevmez sülfat indirgeyen bakterileri s\u0131n\u0131rlad\u0131. Hem onlar\u0131n zehirli ürünlerinden ar\u0131nan hem de daha yumu\u015fak ve nemli hale gelen deniz tabanlar\u0131n\u0131n üst tabakalar\u0131, h\u0131zla çe\u015fitlenen canl\u0131lar için ya\u015fanabilir ekosistemler haline geldi.<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

\u015eekil 4:<\/strong> Kambriyen Substrat Devrimi<\/span> <\/p>\n

   Bu dönemde (530 milyon<\/strong> y\u0131l <\/strong><\/span>önce), bilinen en eski kordal\u0131 olan ve modern omurgal\u0131lar\u0131n atas\u0131 kabul edilen Pikaia gracilens <\/em><\/strong>evrildi. <\/em>Karalardaki ya\u015fam izleri de yine 530 milyon y\u0131l öncesine uzan\u0131r; ancak bu izlerin k\u0131y\u0131 \u015feritleriyle s\u0131n\u0131rl\u0131 olu\u015fu, karaya ç\u0131k\u0131\u015f\u0131n sadece ke\u015fif amaçl\u0131 yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve kara canl\u0131lar\u0131n\u0131n henüz olu\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 göstermektedir.<\/span> <\/p>\n

   510 milyon y\u0131l<\/strong> <\/span>önceye geldi\u011fimizde yumu\u015fakçalar\u0131n bir s\u0131n\u0131f\u0131 olan kafadan <\/strong>bacakl\u0131lar\u0131<\/strong> (Cephalopoda) ve kitonlar\u0131 <\/strong>(Polyplacophora) görmeye ba\u015flar\u0131z.<\/span> <\/p>\n

   \u0130lk omurgal\u0131lar <\/strong>Kambriyen’de ortaya ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bilinen en eski omurgal\u0131 fosili 524 milyon y\u0131l<\/strong><\/span> öncesinden kalma, k\u0131k\u0131rdak iskelete ve kafatas\u0131na sahip Myllokunmingia<\/em> isimli bir canl\u0131ya aittir (\u015eekil 5).<\/em> Bir di\u011fer ilkel omurgal\u0131 da Haikouichthys ercaicunensis<\/em>’tir. Bu hayvanlar, basit bir omurgal\u0131n\u0131n vücut plan\u0131na (notokord, ilkel bir omurga ve belirgin bir kafa ve kuyruk) sahiptir ama hiçbirinin çenesi yoktur ve deniz taban\u0131ndaki besinleri filtreleyerek beslenirler. Bunlar gerçek kemiklere sahip ilk omurgal\u0131lar olan çenesiz bal\u0131klar\u0131n ilkel atalar\u0131d\u0131r. Yine ilk çenesiz omurgal\u0131lardan say\u0131lan, mürene benzer bir hayvan grubu olan konodontlar<\/strong> da 500 milyon y\u0131l<\/strong><\/span> önce görülmeye ba\u015flan\u0131r. Fosil kay\u0131tlar\u0131nda ilk ortaya ç\u0131kan di\u015fler konodontlara aittir. Say\u0131ca bol bulunan ve yayg\u0131n bir da\u011f\u0131l\u0131ma sahip olan konodontlar, Paleozoik ve Trias devirlerine ait ta\u015flar\u0131 inceleyen jeologlar için özellikle önemli bir tarihleme arac\u0131d\u0131r.<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

\u015eekil 5:<\/strong> Myllokunmingia<\/span> <\/p>\n

   Kambriyen’de en yayg\u0131n görülen canl\u0131 \u015fubesi eklembacakl\u0131lard\u0131r. Eklembacakl\u0131lar\u0131n en erken üyeleri aras\u0131nda da 521 milyon y\u0131l <\/strong><\/span>önce ortaya ç\u0131kan trilobitler<\/strong> bulunur (\u015eekil 6). <\/em>Kafa, vücut ve kuyruktan olu\u015fan 3 sert lob içermeleri nedeniyle bu ismi (tri-lob) alan ve yakla\u015f\u0131k 270 milyon y\u0131l nesillerini sürdürmeyi ba\u015faran trilobitler, gezegenimizde ya\u015fam\u0131\u015f en ba\u015far\u0131l\u0131 canl\u0131 türlerinden biridir. \u015eu ana kadar tan\u0131mlanm\u0131\u015f 17 bin tür içeren trilobitlerin nesli, bundan 250 milyon y\u0131l önce meydana gelen ve Büyük Ölüm<\/em> de denilen Permiyen-Triyas yok olu\u015funda tükenmi\u015ftir.<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

\u015eekil 6:<\/strong> Bir trilobit fosili<\/span><\/p>\n

    Kambriyen dönemindeki derisi dikenliler, günümüzde ya\u015fayan deniz y\u0131ld\u0131z\u0131, deniz kestanesi ve y\u0131lan y\u0131ld\u0131z\u0131 gibi tan\u0131d\u0131k hayvanlardan çok farkl\u0131yd\u0131 (bu türler henüz evrilmemi\u015fti.) Bunlar aras\u0131nda \u015fu anda nesli tükenmi\u015f olan edrioasteroitler, eokrinoitler ve helikoplakoitler say\u0131labilir.<\/span> <\/p>\n

   Kambriyen Döneminde birçok makroskopik deniz bitkisi (Margaretia<\/em> ve Dalyia<\/em> <\/em><\/a><\/span> gibi) ya\u015fam\u0131\u015f, ama henüz gerçek kara bitkileri evrilmemi\u015ftir. Tek hücreli algler ise daha çok koloniler halinde ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Bu arada sahil \u015feritlerinde biyofilm ve mikrobiyal matlar iyice geli\u015fmi\u015f; daha iç k\u0131s\u0131mlarda ise likenler, mantarlar ve mikroplar çe\u015fitlenmi\u015ftir. Mikrobiyal toprak ekosistemlerini meydana getiren bu canl\u0131lar, toprak olu\u015fumunda rol oynam\u0131\u015ft\u0131r.<\/span> <\/p>\n

   Dünya’da, Kambriyen’de ya\u015fam\u0131\u015f olan yumu\u015fak vücutlu (mineralize olmayan) canl\u0131 fosillerinin çok iyi biçimde korundu\u011fu birkaç özel bölge vard\u0131r. Bunlardan en ünlüsü, 505 milyon y\u0131l <\/strong><\/span>önce fosille\u015fen ve Kanada Rocky Da\u011flar\u0131’nda bulunan Burgess Shale Olu\u015fumu’<\/strong>dur. Bu bölge, dönemin evrimsel sürecinin ayd\u0131nlat\u0131lmas\u0131nda çok önemli bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Utah, Sibirya, Çin ve Grönland’da da benzerleri bulunan bu fosil bölgeleri, Kambriyen’de ya\u015fayan ve günümüzdeki canl\u0131lara pek benzemeyen tuhaf türlerin varl\u0131\u011f\u0131na da i\u015faret eder. Burgess Shale’de bulunan canl\u0131lar\u0131n çok az\u0131 serbest yüzmü\u015ftür; faunan\u0131n büyük bir k\u0131sm\u0131 dipte ya\u015fayan (yap\u0131\u015f\u0131k veya serbest halde) canl\u0131lardan meydana gelir. Bunlardan birisi, yumu\u015fak bedeni pul ve dikenlerle kapl\u0131 olan Wiwaxia<\/strong>’d\u0131r.  Bir di\u011fer tuhaf canl\u0131 da av\u0131n\u0131 kafas\u0131ndan ç\u0131kan esnek ve k\u0131skaçl\u0131 bir kolla yakalayan, be\u015f gözlü Obapinia<\/strong>’d\u0131r. Dikenli bir lobopod solucan olan ve herbirinin ucunda birer çift pençe bulunan 7 veya 8 baca\u011fa sahip Hallucigenia <\/strong>da bu tuhaf görünümlü canl\u0131lardan birisidir. Kambriyen’in büyük y\u0131rt\u0131c\u0131lar\u0131ndan birisi, kancalarla çevrili a\u011f\u0131z yap\u0131lar\u0131yla av\u0131n\u0131 yakalayan Anomalocaris<\/strong>’tir.<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

\u015eekil 7:<\/strong> Kambriyen Dönemine ait baz\u0131 canl\u0131lar <\/em><\/span><\/p>\n

(1) Trilobitler, (2) Dall\u0131 bacakl\u0131lar, (3) Yumu\u015fakçalar, (4) Deniz zambaklar\u0131, (5) Vauxia, (6) Hazelia, (7) Eifellia, (8) Ottoia, (9) Sidneyia, (10) Leanchoilia, (11) Marella, (12) Canadaspis, (13) Helmetia, (14) Burgessia, (15) Tegopelte, (16) Naraoia, (17) Waptia, (18) Sanctacaris, (19) Odaraia, (20) Hallucigenia, (21) Aysheaia, (22) Pikaia, (23) Haplophrentis, (24) Opabinia, (25) Dinomischus, (26) Wiwaxia, (27) Amiskwia ve (28) Anomalocaris.<\/em>  ©2002 by S.M. Gon III<\/span> <\/p>\n

   Kambriyen Dönemi’nde en az dört yok olu\u015f olay\u0131 gerçekle\u015fmi\u015ftir. Bunlar biyosferimizin tarihçesinde toplamda be\u015f adet olan büyük kitlesel yok olu\u015flardan daha küçük çapl\u0131 olsa da, o dönemlerde ya\u015fam\u0131\u015f olan birçok türün tükenmesine yol açm\u0131\u015f; sonuncusu olan ve yakla\u015f\u0131k 488 milyon y\u0131l önce meydana gelen Kambriyen-Ordovisyen yok olu\u015fu<\/strong> da Kambriyen Dönemi’nin sonunu getirmi\u015ftir. Bu yok olu\u015flardan en çok ilk resif yap\u0131c\u0131 canl\u0131lardan olan archaeocyathitler ile baz\u0131 trilobit, konodont ve kabuklu Brachiopod türleri etkilenmi\u015ftir.<\/span> <\/p>\n

   Böylece Paleozoik devrin ilk dönemi olan Kambriyen’in sonuna gelmi\u015f bulunuyoruz. Sonraki say\u0131da, Kambriyen’in ard\u0131ndan gelen Ordovisyen Dönem’den ba\u015flayarak gezegenimizdeki ya\u015fam\u0131n tarihçesine devam edece\u011fiz.<\/span> 3. bölüme geçmek için t\u0131klay\u0131n →<\/strong><\/a><\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

   * Bu yaz\u0131m Ateist Dergi<\/em><\/a>‘nin 7. say\u0131s\u0131nda yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/p>\n