{"id":152,"date":"2026-08-21T12:02:06","date_gmt":"2026-08-21T12:02:06","guid":{"rendered":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=152"},"modified":"2026-08-21T13:33:41","modified_gmt":"2026-08-21T13:33:41","slug":"20-yuzyilda-bilim-dunyasinda-cigir-acan-bilimsel-kesifler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=152","title":{"rendered":"20. y\u00fczy\u0131lda bilim d\u00fcnyas\u0131nda \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7an bilimsel ke\u015fifler"},"content":{"rendered":"

   <\/strong><\/span><\/span>Bu yaz\u0131, 21. yüzy\u0131lda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 halde 19. yüzy\u0131l kafas\u0131yla dü\u015fünen ve dolay\u0131s\u0131yla iki yüzy\u0131l geriden gelenler için, 20. yüzy\u0131lda bilim dünyas\u0131nda ç\u0131\u011f\u0131r açan baz\u0131 önemli bilimsel bulu\u015flar\u0131 içermektedir. <\/span><\/span>21. yüzy\u0131ldaki önemli bilimsel bulu\u015flar bu yaz\u0131ya dahil edilmemi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

Fizikte Özel ve Genel Görelilik Kuramlar\u0131 ve bunlara ba\u011fl\u0131 olarak ortaya ç\u0131kan Kuantum Mekani\u011fi: <\/strong><\/span>   <\/span><\/h3>\n

\"\" <\/p>\n

– Atomun yap\u0131s\u0131<\/strong> ilk kez bu yüzy\u0131lda anla\u015f\u0131ld\u0131.<\/span><\/p>\n

– Protonlarla nötronlar\u0131 olu\u015fturan kuarklar<\/strong> ilk kez görüldü.<\/span><\/p>\n

– Bir grup k\u0131sa ömürlü ilginç parçac\u0131k, yüksek enerjiyle çal\u0131\u015fan h\u0131zland\u0131r\u0131clar ve kozmik \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n yard\u0131m\u0131yla ilk kez belirlendi.<\/span><\/p>\n

– Fisyon<\/strong> ve füzyonun <\/strong>ke\u015ffi, nükleer silahlar\u0131n ve fisyon enerjisiyle çal\u0131\u015fan enerji santrallerinin yap\u0131m\u0131n\u0131 ve füzyon enerjisiyle çal\u0131\u015fabilecek santrallerin yap\u0131lma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 mümkün k\u0131ld\u0131.<\/span><\/p>\n

– Radyoaktivitenin, radyoaktif bozunman\u0131n<\/strong> ve böylelikle radyometrik tarihleme yöntemlerinin<\/strong> ke\u015ffi, Dünya’n\u0131n 4,6 milyar y\u0131l ya\u015f\u0131nda oldu\u011funun ve Dünya’daki ya\u015fam\u0131n kabaca 4 milyar y\u0131l önce ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131n belirlenmesini sa\u011flad\u0131. [Dünya’n\u0131n ya\u015f\u0131n\u0131n belirlenmesi, çe\u015fitli kaya ve meteor örneklerinin incelenmesi yoluyla tayin edilir. Bu incelemede kullan\u0131lan yöntemlerden birisi izokron tarihleme<\/strong>dir ve 3 farkl\u0131 kur\u015fun (P) izotopunun incelenmesi yoluyla yap\u0131l\u0131r. (Pb-206, Pb-207, Pb-208 veya Pb-204.)]<\/span><\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

– Radyoaktif C14<\/sup> denilen karbon atomu izotopunun ke\u015ffiyle, Karbon Tarihleme Yöntemi<\/a> geli\u015ftirildi. Bu yöntemle 58 bin-62 bin y\u0131l<\/strong> eskiye dayanan ve arkeolojik kaz\u0131larda ele geçen her karbon içerikli organik buluntu incelenip ya\u015f\u0131 tayin edilir. Radyokarbon tarihleme yöntemi, bundan daha eskiye gitmez. Yani bu tarihten daha eski fosillerin ve di\u011fer buluntular\u0131n incelenmesi için ba\u015fka radyometrik tarihleme yöntemleri kullan\u0131l\u0131r. (Bunlardan birisi yukar\u0131da bahsedilen izokron metodudur.)<\/span> <\/p>\n

   Di\u011fer tarihleme yöntemlerini ve Dünya’n\u0131n ya\u015f\u0131n\u0131 nas\u0131l hesaplayabildi\u011fimizi çok daha kapsaml\u0131 bir \u015fekilde anlatan videoyu izlemek için t\u0131klay\u0131n.<\/a><\/span><\/p>\n

Jeofizikte Levha Tektoni\u011fi Kuram\u0131:<\/h3>\n

   Dünya yüzeyinin alt\u0131nda, k\u0131talar\u0131 do\u011fumlar\u0131ndan ölümlerine kadar ta\u015f\u0131yan ve y\u0131lda 2,5 cm kadar bir h\u0131zla hareket eden levhalar bulundu\u011funu belirten kuramd\u0131r.<\/span><\/span><\/span> Levha tektoni\u011fi, yer \u015fekillerinin olu\u015fumu ve tarihi ile deniz diplerinin topografisini anlayabilmek için gerekli bir kuramd\u0131r. Buna ba\u011fl\u0131 olarak da Gezegenler Jeolojisi<\/strong> ortaya ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Böylece Dünya’n\u0131n yer \u015fekilleri ve iç yap\u0131s\u0131, öteki gezegenler ve onlar\u0131n uydular\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labiliyor. Ba\u015fka dünyalardan gelen gökta\u015flar\u0131n\u0131n, uzay araçlar\u0131yla getirilen örneklerin ya da kaya yap\u0131lar\u0131n\u0131n uzaktan incelenmesi yoluyla, k\u0131yaslamalar yap\u0131labiliyor. Levha tektoni\u011fi hakk\u0131nda bilgi almak için t\u0131klay\u0131n.<\/a><\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

   Dünya’n\u0131n iç yap\u0131s\u0131n\u0131 inceleyen sismoloji<\/strong>, yer kabu\u011funun alt\u0131nda yar\u0131 ak\u0131\u015fkan bir manto tabakas\u0131, ak\u0131\u015fkan bir demir çekirdek ve daha içte kat\u0131 bir çekirdek ke\u015ffetti. (Geçmi\u015fte baz\u0131 canl\u0131 türlerinin kitlesel olarak yok olarak nesillerinin tükenmesinin alt\u0131nda yatan sebeplerden birisi de bu yap\u0131d\u0131r.)<\/span><\/p>\n

Biyolojide evrim kuram\u0131nda kaydedilen ilerlemelerin ard\u0131ndan DNA ve yap\u0131s\u0131n\u0131n ke\u015ffedilmesi, moleküler biyoloji ve ona ba\u011fl\u0131 tüm alanlarda (T\u0131p dahil) önemli ilerlemelerin önünü açt\u0131: <\/h3>\n

\"\"    <\/strong><\/span><\/p>\n

   Genetik \u015fifreyi okumay\u0131<\/strong> ö\u011frenmi\u015f bulunuyoruz. Gen haritalar\u0131n\u0131 ç\u0131kard\u0131\u011f\u0131m\u0131z canl\u0131lar\u0131n say\u0131s\u0131 gün geçtikçe art\u0131yor. Bu genlerin, bu canl\u0131larda hangi i\u015flevlerden sorumlu oldu\u011funa dair bilgilerimize her geçen gün bir yenisi ekleniyor. DNA öyküsünün en önemli yönü, ya\u015fam\u0131n temel süreçlerinin fizik ve kimya aç\u0131s\u0131ndan art\u0131k tamam\u0131yla anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r.<\/span> <\/p>\n

   Moleküler biyoloji<\/strong>, bize canl\u0131lar\u0131n tek tek genlerini ve moleküler yap\u0131ta\u015flar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak, akrabal\u0131k derecelerini ortaya ç\u0131karma imkan\u0131 vermi\u015ftir. Örne\u011fin insanlarla \u015fempanzelerin %99,6 oran\u0131nda ayn\u0131 aktif genleri ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla \u015fempanzenin en yak\u0131n akrabam\u0131z oldu\u011funu, yak\u0131n geçmi\u015fte de ortak bir atadan<\/strong> geldi\u011fimizi art\u0131k biliyoruz.<\/span><\/p>\n

   Yine 20. yüzy\u0131lda ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n primatlar üzerinde yapt\u0131klar\u0131 çok say\u0131da deney ve çal\u0131\u015fma, ac\u0131ma, öngörü, ahlak, avc\u0131l\u0131k, milliyetçilik, gerilla sava\u015f\u0131, politika, alet kullan\u0131m\u0131 ve yap\u0131m\u0131 ve müzik gibi tutum ve davran\u0131\u015flar\u0131n onlarda da oldu\u011funu, bunlar\u0131n sadece insana özgü davran\u0131\u015flar olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131<\/strong> ortaya koymu\u015ftur. Dil yetenekleri konusunda da çal\u0131\u015fmalar devam etmekte, i\u015faret dilini ö\u011frenen ve kullanan çok say\u0131da primat örne\u011fi vard\u0131r. (bonobo Kanzi, goril Koko..vb.)<\/span><\/p>\n

\"\" <\/p>\n

   Genetik mühendisli\u011finin<\/strong> geli\u015fimi de bu sayede olmu\u015ftur. Böylece gen transferleri, embriyo transferleri ve nükleer transplantasyon i\u015flemleri yoluyla yapay döllenme, canl\u0131 klonlama<\/strong> ve sonras\u0131nda da yapay doku üretimleri<\/strong> mümkün hale gelmi\u015ftir.  <\/strong><\/span> <\/strong><\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Resim:<\/strong> Klonlanarak dünyaya gelen ilk canl\u0131, Koyun Dolly (1996)<\/em><\/span> <\/p>\n

   Nörofizyolojide<\/strong> de benzer bir durum vard\u0131r. Zihin, beyindeki 100 trilyon nöron ba\u011flant\u0131s\u0131yla birkaç basit kimyasal maddenin ifadesiden ibarettir. “Dü\u015fünmek<\/strong>” serebral korteks ad\u0131 verilen büklümlü gri maddenin üst katmanlar\u0131nda meydana gelir. Beyindeki kabaca 100 milyar nöron, dü\u015füncenin maddesel temelini olu\u015fturur. K\u0131sacas\u0131 bu bilgilerin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, ya\u015fam veren do\u011faüstü güçlere veya ruh kavram\u0131na yer kalmam\u0131\u015ft\u0131r. <\/strong><\/span><\/p>\n

 <\/strong>   (Nöronlar\u0131n büyük ölçekte birbirlerine ba\u011flanmalar\u0131, gebeli\u011fin 6. ay\u0131nda -24-27. haftada- ortaya ç\u0131kar, dolay\u0131s\u0131yla bir ceninde, yeti\u015fkin insan beynindekine benzer düzenli beyin dalgalar\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131 gebeli\u011fin 30. haftas\u0131na kadar gerçekle\u015fmez. Yani “dü\u015fünme” dedi\u011fimiz \u015fey, gebeli\u011fin 30. haftas\u0131na kadar gerçekle\u015fmez.)<\/span> <\/p>\n

  * 20. yüzy\u0131lda <\/span>Penisilin<\/strong>’in ke\u015ffi ve bakteri direnci ile ilgili bir video izlemek için t\u0131klay\u0131n.<\/a><\/span><\/p>\n

Kimya alan\u0131nda parçac\u0131k fizi\u011fi kuvvetleri anla\u015f\u0131ld\u0131: <\/h3>\n

 <\/span><\/strong>   (Kimyasal ba\u011flar\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131, yani hangi atomlar\u0131n hangi atomlara, ne sa\u011flaml\u0131kta ve hangi düzene göre ba\u011flanma e\u011filiminde olduklar\u0131n\u0131 belirleyen kuvvetler.)<\/span><\/p>\n

   Bunlar\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda da Dünya’da ve öteki gezegenlerde ba\u015flang\u0131çta var oldu\u011fu bilinen ilkel bir atmosfere radyasyon verilmesi halinde (kozmik \u0131\u015f\u0131nlar bunu sa\u011flar) aminoasitlerin ve ya\u015fam\u0131n di\u011fer yap\u0131ta\u015flar\u0131n\u0131n olu\u015ftu\u011fu kan\u0131tlanm\u0131\u015ft\u0131r<\/strong>. Nükleik asitlerle ba\u015fka moleküllerin deney tüplerinde ço\u011fald\u0131klar\u0131, ayr\u0131ca bunlar\u0131n mutasyona u\u011frayarak mutantlar\u0131n\u0131n da ço\u011fald\u0131klar\u0131 belirlenmi\u015ftir. Yani özetle 20.yüzy\u0131lda ya\u015f<\/strong><\/span>am\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 anlama ve onu yeniden yaratma<\/span><\/strong><\/span> konusunda ciddi ilerlemeler ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

  * <\/strong>Miller-Urey Deneyi ile ilgili bilgi almak için t\u0131klay\u0131n<\/a> <\/strong><\/span><\/p>\n

  **<\/strong> Canl\u0131 moleküllerin cans\u0131z süreçlerle üremesiyle ilgili bilgi almak için t\u0131klay\u0131n<\/a><\/span><\/p>\n

  ***<\/strong> Hayat\u0131n kökenine dair geli\u015fen teoriler ve Abiyogenez hipotezleri hakk\u0131nda daha detayl\u0131 bilgi almak için t\u0131klay\u0131n<\/a><\/span><\/p>\n

Astronomi ve kozmoloji alan\u0131ndaki geli\u015fmeler:<\/h3>\n

   Ba\u015flarda gökyüzünü sadece gözlemekle yetinmek zorunda kalan gökbilimciler, 20. yüzy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda art\u0131k bu i\u015fi gamma \u0131\u015f\u0131nlar\u0131, X \u0131\u015f\u0131nlar\u0131, morötesi, görünür ve k\u0131z\u0131lötesi \u0131\u015f\u0131nlar ve radyo dalgalar\u0131yla gözetleyen ve Dünya’n\u0131n yörüngesinde bulunan büyük teleskoplara<\/strong> sahipler.<\/span> <\/p>\n

   \u0130lk radyo yay\u0131n\u0131 1902 y\u0131l\u0131nda yap\u0131ld\u0131. Oysa bugün radyoyu, Güne\u015f sisteminin bilinen en uzak gezegeninin de ötesindeki uzay araçlar\u0131yla ileti\u015fim kurmak ve 8-10 milyar \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 uzaktaki kuvasarlardan gelen do\u011fal radyo sinyallerini dinlemek için kullan\u0131yoruz. Kara cisim fon \u0131\u015f\u0131n\u0131m\u0131n\u0131<\/strong>, yani evrenin olu\u015fumunu ba\u015flatan Big Bang<\/strong>’den kalan radyo dalgalar\u0131 kal\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 da bu yöntemle belirliyoruz.<\/span> <\/p>\n

   20. yüzy\u0131lda uzaya 70 kadar ba\u015fka dünyay\u0131 ara\u015ft\u0131racak ve bunlar\u0131n üçüne ini\u015f yapacak araçlar gönderildi, Ay’a 12 insan ayak bast\u0131. Robotik uzay araçlar\u0131 bize;<\/span><\/p>\n

– yo\u011fun sera etkisi alt\u0131ndaki Venüs’te yüzey s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n 482 santigrat oldu\u011funu,<\/span><\/p>\n

– 4 milyar y\u0131l önce Mars’ta iklimin Dünya’ya benzedi\u011fini,<\/span><\/p>\n

– Satürn’ün uydusu Titan’dan kudret helvas\u0131 gibi organik madde<\/strong> döküldü\u011fünü,<\/span><\/p>\n

– kuyrukluy\u0131ld\u0131zlar\u0131n organik maddeler içerdi\u011fini gösterdi.<\/span> <\/p>\n

\"\" <\/p>\n

   Ayr\u0131ca Güne\u015f’in 400 milyar ba\u015fka güne\u015fi bar\u0131nd\u0131ran mercek biçiminde dev bir gökadan\u0131n d\u0131\u015f kesiminde bulundu\u011fu, ba\u015fka y\u0131ld\u0131zlar\u0131n da çevresinde gezegenlerin oldu\u011fu, bir zamanlar tek gökada san\u0131lan Samanyolu’ndan ba\u015fka 100 milyar kadar ba\u015fka gökadalar\u0131n oldu\u011fu ö\u011frenildi. Pulsarlar, kuvasarlar, kara delikler<\/strong> ve bunlar gibi daha önce akla bile gelmeyecek kozmik yap\u0131lar ke\u015ffedildi. Dahas\u0131 bunlar\u0131n hepsinin, Big Bang’in birer kal\u0131nt\u0131s\u0131 gibi gitgide birbirinden uzakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 ortaya ç\u0131kar\u0131ld\u0131.<\/span><\/p>\n

   * <\/strong>Astronomi tarihinin k\u0131sa bir özetinin ve bu ke\u015fiflerin içeri\u011finin anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 Everything<\/strong><\/em> (BBC) belgeselini izlemek için t\u0131klay\u0131n.<\/a><\/span> <\/p>\n

   \u015eüphesiz say\u0131lmas\u0131 gereken ve bu yaz\u0131da ad\u0131 bile geçmeyen daha nice önemli bilimsel ke\u015fifler (insanl\u0131k için hem iyi, hem de kötü sonuçlar\u0131 bulunan) vard\u0131r ancak buradaki esas konu, yaz\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131\u011f\u0131ndan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 üzere halen burada k\u0131saca de\u011finilen en temel ke\u015fiflerden bile bihaber ya\u015fayan insanlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131ndan duyulan rahats\u0131zl\u0131k ve üzüntüdür. Ve dolay\u0131s\u0131yla bütün bunlardan ç\u0131kan bir di\u011fer sonuca ve belki de bu üzücü durumun sebeplerinden birisine daha i\u015faret ederek bitiriyorum:<\/span> Bu bilim devriminin belki de insanlar\u0131 en çok zorlayan k\u0131sm\u0131, de\u011fer verilen ve bizi rahatlatan dini inançlar\u0131n bo\u015fa ç\u0131kmas\u0131 olmu\u015ftur. \u0130nsan merkezli derli toplu küçük sahne yerini, insan\u0131n önemsiz hale geldi\u011fi, uçsuz bucaks\u0131z ve bizleri “umursamayan” bir evrene b\u0131rakt\u0131. Bu ac\u0131 ve sars\u0131c\u0131 gerçe\u011fe uyum sa\u011flamak ve bunu kabullenmek, 21. yüzy\u0131lda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z en büyük s\u0131k\u0131nt\u0131lardan birisidir.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

*<\/strong> Bu yaz\u0131da anlatt\u0131\u011f\u0131m ke\u015fiflerin büyük bölümünü, çal\u0131\u015fmalar\u0131nda her zaman bilimsel yöntemi savunan Carl Sagan’\u0131n “Milyarlarca ve Milyarlarca<\/span>” isimli kitab\u0131ndan al\u0131nt\u0131layarak yazd\u0131m. Carl Sagan, bu kitab\u0131n sonuncu bölümü olan “Te\u015fekkür” bölümünü tamamlayamadan 1996 y\u0131l\u0131nda Myelodysplasia hastal\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 vefat etmi\u015ftir. Hem gökbilimi hem de biyoloji alan\u0131nda e\u011fitim görmü\u015f olan Dr. Sagan gezegen atmosferleri, gezegen yüzeyleri, Dünya’n\u0131n tarihi ve eksobiyoloji çal\u0131\u015fmalar\u0131na önemli katk\u0131larda bulunmu\u015f, bununla da kalmayarak gezegenini seven her duyarl\u0131 “dünyal\u0131n\u0131n” tak\u0131nmas\u0131 gereken tutumu tak\u0131narak, dünyam\u0131z\u0131 yok etmemize engel olmaya; bu anlamda özellikle küresel \u0131s\u0131nma ve ozon tabakas\u0131ndaki deli\u011fe sebep olan kimyasallar\u0131n atmosfere sal\u0131nmas\u0131 gibi konularda pek çok yaz\u0131, makale ve sunum haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r. Bugün çal\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 sürdüren en üretken gezegenbilimcilerin birço\u011fu, onun eski ö\u011frencileri veya çal\u0131\u015fma arkada\u015flar\u0131d\u0131r. Cosmos belgeseliyle gönülleri fetheden ve ömrünü bilimi halka ula\u015ft\u0131rmaya adayan Sagan’\u0131 sayg\u0131yla an\u0131yoruz. Sagan’\u0131n ard\u0131ndan güncellenen bilimsel verilerle yeniden çekilen Cosmos belgeseli ile ilgili bilgi almak için t\u0131klay\u0131n<\/a>.<\/span> <\/p>\n

 <\/span><\/p>\n

Yararlan\u0131lan di\u011fer kaynaklar:<\/h3>\n