Kara delikler, ç<\/span>ekim alanlar\u0131 her türlü maddi olu\u015fumun ve \u0131\u015f\u0131n\u0131m\u0131n kendisinden kaçmas\u0131na izin vermeyecek derecede güçlü olan, çok büyük kütleli kozmik cisimlerdir. Kara delik, “uzayda belirli nicelikteki maddenin bir noktaya toplanmas\u0131 ile meydana gelen bir nesnedir” de diyebiliriz. Bu tür nesneler \u0131\u015f\u0131k yaymad\u0131klar\u0131ndan kara<\/em> olarak nitelenirler. Kara deliklerin, “tekillik”leri dolay\u0131s\u0131yla üç boyutlu olmad\u0131klar\u0131, s\u0131f\u0131r hacimli olduklar\u0131 kabul edilir.<\/span> Karadeliklerin içinde zaman\u0131n yava\u015f akt\u0131\u011f\u0131 ya da hiç akmad\u0131\u011f\u0131 tahmin edilmektedir. Kara delikler, Einstein’\u0131n Genel Görelilik Teorisi sayesinde tan\u0131mlanm\u0131\u015flard\u0131r. Bilgilerimiz gösteriyor ki, süpernova patlamas\u0131ndan geriye kalan özek kütlesi yakla\u015f\u0131k 3 M’den büyükse, fizikte onun çökmesini durduracak, bilinen hiçbir kuvvet yoktur. Hacim gittikçe küçülür, yo\u011funluk artar ve sonunda öyle bir yar\u0131çapa ula\u015f\u0131r; \u0131\u015f\u0131k dahil hiçbir madde art\u0131k bu cismin kütle çekimini yenip onu terk edemez. Bildi\u011fimiz fizik yasalar\u0131 bu yar\u0131çap\u0131n içerisinde geçersizdir.<\/span><\/p>\n Peki bir karadelik gerçekten varsa, onu do\u011frudan göremiyece\u011fimize göre onun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 gözlemlerle nas\u0131l anlar\u0131z? Bunun belki de tek yolu, bir karadeli\u011fi olay ufku yak\u0131n\u0131ndaki maddeyi yutarken yakalamakt\u0131r. Buna en iyi aday da X-\u0131\u015f\u0131n\u0131 salan çift y\u0131ld\u0131zlar<\/a>d\u0131r.<\/span> <\/p>\n \u015eekil 1: <\/strong>Cygnus X-1’de kara delik, kendisine e\u015flik eden mavi dev y\u0131ld\u0131z HDE 226868′ i içine çekerken resmedilmi\u015ftir. (Credit: Chandra X-Ray Gözlemevi, NASA)<\/em><\/span> <\/p>\n Bilim insanlar\u0131, çe\u015fitli teleskoplar\u0131 kullanarak yakla\u015f\u0131k yar\u0131m as\u0131r önce <\/span>Cygnus X-1<\/strong><\/span> isimli ikili y\u0131ld\u0131z sistemini ke\u015ffetmi\u015f ve burada X \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 yayan bir kaynak oldu\u011funu saptam\u0131\u015ft\u0131. Bu sistemin içinde bir kara delik ve bu kara deli\u011fin yörüngesinde ona e\u015flik eden ve kara delik taraf\u0131ndan tüketilen bir mavi dev y\u0131ld\u0131z (<\/strong><\/span><\/span>HDE 226868<\/strong><\/span>)<\/strong><\/span> bulunuyordu. 1964’te ke\u015ffedilen Cygnus X-1, bir kara delik içerdi\u011fi bilinen ilk astrofizik cismidir.<\/span> <\/p>\n Astronomlar bugüne kadar Cygnus X-1’i incelemek için Chandra <\/strong><\/span>dahil pek çok teleskop kulland\u0131. Bugün, elde edilen bütün veriler bir araya getirilip bu kara deli\u011fin spin h\u0131z\u0131, kütlesi ve uzakl\u0131\u011f\u0131 ilk kez bu kadar net olarak belirlendi. National Radio Gözlemevi’ne ait olan VLBA*<\/span><\/strong> <\/span>(Very Long Baseline Array= Çok Geni\u015f Tabanl\u0131 Dizge) <\/span><\/em>adl\u0131 bir radyo teleskop a\u011f\u0131n\u0131 kullanan Reid ve ekibinin elde etti\u011fi bilgilere göre kara deli\u011fin Dünya’ya yakla\u015f\u0131k uzakl\u0131\u011f\u0131 6070 \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 olarak belirlenmi\u015ftir. (Daha önceki ölçümlerde ancak 5800-7800 \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 aral\u0131\u011f\u0131 verilebiliyordu.) <\/span>VLBA ile elde edilen bu de\u011fer, bir kara deli\u011fi tan\u0131mlamaya yönelik en önemli verilerden birisidir.<\/span><\/p>\n Harvard-Smithsonian Astrofizik Bölümü’nden Mark Reid; “Bir kara delikten hiçbir \u015fey kurtulamad\u0131\u011f\u0131 için, onun kütlesini, spin h\u0131z\u0131n\u0131 ve elektrik yükünü bilmemiz, tan\u0131m\u0131n\u0131 yapmam\u0131z\u0131 sa\u011flar. Bu kara deli\u011fin elektrik yükü s\u0131f\u0131ra yak\u0131nd\u0131r, dolay\u0131s\u0131yla geriye sadece kütle ve spin h\u0131z\u0131 de\u011ferlerini bulmak kal\u0131yordu. Bu yeni bilgi, kara deli\u011fin do\u011fumuna ve erken dönemlerdeki kütlesi ve spin h\u0131z\u0131na dair de güçlü ipuçlar\u0131 vermektedir. Cygnus X-1 Samanyolu’ndaki y\u0131ld\u0131z sistemlerinde bulunan en büyük kara deliklerden biridir.” <\/em>diye belirtmi\u015fti.<\/span><\/p>\n Çok daha detayl\u0131 bir veri olan bu yeni uzakl\u0131k ölçümü sayesinde bilim insanlar\u0131, Chandra X-Ray Gözlemevi, Rossi X-Ray Timing Explorer ve Geli\u015fmi\u015f Kozmoloji ve Astrofizik Uydusu’nu kullanarak, Cygnus X-1’in kütlesinin Güne\u015f’in 15 kat\u0131na e\u015fde\u011fer oldu\u011funu ve spin h\u0131z\u0131n\u0131n 800 dönü\u015f\/saniye oldu\u011funu hesaplad\u0131.<\/strong><\/span> <\/p>\n 2009 ve 2010 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda VLBA ile yap\u0131lan çal\u0131\u015fmalarda ayr\u0131ca, Cygnus X-1’in galaksimizdeki hareketi de incelenmi\u015fti. Bilim insanar\u0131 bu verilerin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, Cygnus X-1’in bir süpernova patlamas\u0131 sonucu olu\u015famayacak kadar yava\u015f hareket etti\u011fini, çünkü böylesi bir patlamayla ortaya ç\u0131kan bir kara deli\u011fin, ba\u015flang\u0131çta kazanm\u0131\u015f oldu\u011fu ilk “tekme”nin onu çok daha h\u0131zl\u0131 hareket ettirmesi gerekece\u011fini dü\u015fünüyor. <\/span>“Elimizdeki bilgiler, bu kara deli\u011fin süpernova patlamas\u0131yla de\u011fil, ba\u015fka bir yolla olu\u015fmu\u015f oldu\u011funu dü\u015fünmemizi destekliyor.”<\/em> diyor Reid.**<\/strong><\/span><\/span> <\/p>\n *<\/strong> <\/span>1993’te yap\u0131lan VLBA’n\u0131n yap\u0131s\u0131nda 10 adet 25 metre çap\u0131nda çanak bulunur ve bu çanaklar Hawai ile Karayipler’deki St. Croix aras\u0131nda uzan\u0131r. 10 antenin her biri tek bir teleskop gibi görev yapar ve \u015fu anda astronomide kullan\u0131lan en iyi çözünürlük gücüne sahiptir. Bu e\u015fsiz yetene\u011fi sayesinde yerkürenin tektonik hareketleri, meteoroloji ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, uzay arac\u0131 navigasyonlar\u0131 gibi pek çok ba\u015fka alanda da kullan\u0131lmaktad\u0131r. VLBA yap\u0131lan güncellemeler ve yenilikler sayesinde art\u0131k 1993’te üretilmi\u015f olan ilk haline göre 5000 kat daha güçlüdür.<\/span><\/p>\n **<\/strong> Reid, Orosz ve Lijun Gou, Astrophysical Journal Letters<\/em>‘da <\/em>Cygnus X-1 ile ilgili makaleyi yay\u0131mlayan ba\u015fyazarlard\u0131r.<\/span> <\/p>\n Online yay\u0131m tarihi: <\/span><\/strong>17.11.2011<\/span> <\/p>\n Kaynaklar:<\/span><\/strong> <\/p>\n 1. http:\/\/chandra.harvard.edu\/<\/a><\/span><\/p>\n 2. http:\/\/www.sciencedaily.com\/releases\/2011\/11\/111117144045.htm<\/a><\/span><\/p>\n 3. http:\/\/www.nrao.edu\/pr\/2011\/cygx1\/<\/a><\/span><\/p>\n![\"\"](\"\/image.axd?picture=2011%2f11%2fCygnus+X-1.jpg\")
<\/p>\n