{"id":17,"date":"2026-08-21T11:58:08","date_gmt":"2026-08-21T11:58:08","guid":{"rendered":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=17"},"modified":"2026-08-21T13:40:42","modified_gmt":"2026-08-21T13:40:42","slug":"gezegenimizdeki-yasamin-kisa-bir-tarihcesi-5-bolum","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=17","title":{"rendered":"Gezegenimizdeki Ya\u015fam\u0131n K\u0131sa Bir Tarih\u00e7esi (5. b\u00f6l\u00fcm)"},"content":{"rendered":"

 ←<\/em> <\/em>4. bölüme dönmek için t\u0131klay\u0131n<\/em><\/a><\/span><\/p>\n

   Önceki bölümde, yakla\u015f\u0131k 252 milyon y\u0131l<\/strong> <\/span>önce meydana gelen ve gezegenimizin tarihinde ya\u015fanan en büyük kitlesel tükenme olay\u0131 olan Permiyen-Trias (Pe-Tr) Yok Olu\u015fu<\/strong>’na kadar gelmi\u015ftik. Hat\u0131rlarsan\u0131z, Büyük Ölüm<\/em> diye de an\u0131lan bu tükenme olay\u0131yla deniz canl\u0131s\u0131 türlerinin %96’s\u0131, kara omurgal\u0131lar\u0131n\u0131n da %70’i yok olmu\u015ftu. \u015eimdi de, canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n bu felaketten sonra nas\u0131l toparland\u0131\u011f\u0131na de\u011finerek evrimsel tarihçemizde biraz daha yol alaca\u011f\u0131z. Ama önce, gezegenimizin o zamanki jeolojik durumuna k\u0131saca bir göz atmakta fayda var.<\/span> <\/p>\n

   Pe-Tr Yok Olu\u015fu ile ba\u015flayan Mezozoik Zaman’da volkanik, iklimsel ve evrimsel aktiviteler oldukça yo\u011fundu. (* Mezozoik Zaman 251 – 65 milyon y\u0131l<\/strong> <\/span>aral\u0131\u011f\u0131n\u0131 kapsar ve eskiden yeniye do\u011fru s\u0131ras\u0131yla \u015fu üç dönemden olu\u015fur: Trias, Jura ve Kretase.) Permiyen Dönem’de olu\u015fumu tamamlanan Pangea süperk\u0131tas\u0131, Trias’\u0131n sonlar\u0131na kadar varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 sürdürdü ve Jura Dönemi’nde (yakla\u015f\u0131k 175 milyon y\u0131l<\/strong> <\/span>önce) parçalanarak iki ana kara kütlesine ayr\u0131lmaya ba\u015flad\u0131 (kuzeyde Lavrasya, güneyde Gondvana.) Bu parçalanma gerçekle\u015fmeden önce, dev bir kara kütlesi olan Pangea’n\u0131n ço\u011fu kesimi denizden uzak oldu\u011fu için Trias Dönemi’nde iklim genellikle s\u0131cak ve kurakt\u0131; Pangea’n\u0131n iç k\u0131s\u0131mlar\u0131 çöllerle kapl\u0131yd\u0131, kutup bölgeleri k\u0131\u015f\u0131n bile so\u011fuk de\u011fildi ve bölgeler aras\u0131nda ciddi s\u0131cakl\u0131k farklar\u0131 mevcuttu. Pangea’n\u0131n yava\u015f yava\u015f parçalanmas\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla k\u0131y\u0131 \u015feritlerinin artmas\u0131yla iklim daha nemli, \u0131l\u0131man ve stabil hale geldi. Jura’n\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru kutuplarda buz birikimi ve mevsimsel kar ya\u011f\u0131\u015f\u0131 ba\u015flad\u0131. Kretase’nin sonlar\u0131na gelindi\u011finde, atmosferdeki CO2<\/sub> seviyesi artarak, gezegenin \u0131s\u0131s\u0131n\u0131 hapsetmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla genel s\u0131cakl\u0131k günümüzdekinden epey yüksekti. K\u0131talar\u0131n hareketiyle meydana gelen bu ve benzeri de\u011fi\u015fiklikler, canl\u0131lar\u0131n evriminde her zamanki gibi önemli bir rol oynad\u0131.<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

\u015eekil 1:<\/strong> Pangea süperk\u0131tas\u0131 parçalanarak ikiye (Lavrasya ve Gondvana) ayr\u0131lmaya ba\u015flad\u0131.<\/span> <\/p>\n

   Pe-Tr Yok Olu\u015fundan sa\u011f ç\u0131kmay\u0131 ba\u015faran az say\u0131da canl\u0131 türü, zamanla çe\u015fitlenerek biyosferi yeniden canland\u0131rd\u0131. F\u0131rsatç\u0131 organizmalar\u0131n (örnek: Lystrosaurus, Claraia, Eumorphotis, Unionites, Promylina<\/em>) bo\u015falan alanlar\u0131 h\u0131zla doldurdu\u011fu bu “felaket sonras\u0131 dönemde”, karma\u015f\u0131k ekosistemler olu\u015fturma yetene\u011fine sahip özelle\u015fmi\u015f hayvanlar\u0131n toparlanmas\u0131 ise oldukça uzun bir zaman ald\u0131. Yap\u0131lan son ara\u015ft\u0131rmalara göre canl\u0131lar\u0131n toparlanma süreci, tükenme olay\u0131ndan ancak 4-6 milyon y\u0131l sonra (Trias Dönemi’nin ortalar\u0131nda) ba\u015flam\u0131\u015f; sürecin gerçek anlamda tamamlanmas\u0131 ise çok daha uzun sürmü\u015f ve Trias Dönemi’nin sonlar\u0131na kadar sarkm\u0131\u015ft\u0131r (yani 30 milyon y\u0131l sürmü\u015ftür.) Bu gecikmenin birçok sebebi olmakla birlikte, Pe-Tr s\u0131ras\u0131nda okyanuslar\u0131n yüzey \u0131s\u0131s\u0131n\u0131n canl\u0131 sa\u011fkal\u0131m\u0131 aç\u0131s\u0131ndan oldukça yüksek bir s\u0131cakl\u0131\u011fa (40 °C) eri\u015fmesi önemli bir etkendir.<\/span><\/p>\n

Deniz ya\u015fam\u0131:<\/h3>\n

   251 milyon y\u0131l<\/strong><\/span> önce Mezozoik Denizel Devrimi<\/strong> (MMR) diye isimlendirilen bir süreç ba\u015flad\u0131. Paleozoik Fauna ile Modern Fauna aras\u0131nda önemli bir geçi\u015f dönemi olarak kabul edilen bu dönemde, sert-kabuklu canl\u0131lar (mercanlar, kabuklu yumu\u015fakçalar, yengeçler gibi) ile beslenen y\u0131rt\u0131c\u0131lar\u0131n (durofajlar) h\u0131zl\u0131 adaptasyonu gerçekle\u015fti. Bu durofaj y\u0131rt\u0131c\u0131lar aras\u0131nda placodontlar, ichthyosaurlar, Omphalosaurus<\/em>, mosasaurlar ve baz\u0131 köpekbal\u0131\u011f\u0131 türleri say\u0131labilir. Ortaya ç\u0131kan bu avc\u0131 bask\u0131s\u0131, kabuklu deniz omurgas\u0131zlar\u0131n\u0131n yeni savunma ve korunma yöntemleri geli\u015ftirmesine yol açt\u0131. Tutunduklar\u0131 bölgeye yeniden yap\u0131\u015famayan hareketsiz hayvan türleri (örne\u011fin dall\u0131 bacakl\u0131lar, deniz zambaklar\u0131, kar\u0131ndan bacakl\u0131lar, midyeler ) kolay avlar haline gelirken, avc\u0131lardan saklanabilen veya kaçabilen h\u0131zl\u0131 ve k\u0131vrak türler evrimsel bir avantaja kavu\u015fmu\u015f oldu. MMR’nin sonuçlar\u0131, günümüz omurgas\u0131zlar\u0131nda da gözlemlenebilir.<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

\u015eekil 2:<\/strong> Durofaj y\u0131rt\u0131c\u0131lardan birisi olan Ichthyosaurus<\/em><\/span> <\/p>\n

   Canl\u0131lar, Trias Dönemi’nde yepyeni hayatta kalma yollar\u0131 geli\u015ftirdi. Ancak ortaya ç\u0131kan çe\u015fitlenme düzenli olmaktan çok uzakt\u0131. Buna kar\u015f\u0131n bal\u0131k faunas\u0131 oldukça düzenliydi, ki bu da ne kadar az say\u0131da bal\u0131k familyas\u0131n\u0131n Pe-Tr’\u0131 atlatabildi\u011fine i\u015faret eder. Günümüzde ya\u015fayan birçok bal\u0131k türünü kapsayan teleost bal\u0131klar<\/strong> Trias Dönemi’nde ortaya ç\u0131kt\u0131. Teleost bal\u0131klar, kemikli bal\u0131klar\u0131n iki s\u0131n\u0131f\u0131ndan biri olan Actinopterygii<\/em>’ye (I\u015f\u0131nsal Yüzgeçliler) ait bir alt s\u0131n\u0131ft\u0131r. (Hat\u0131rlayaca\u011f\u0131n\u0131z gibi bu yaz\u0131 dizisinin 3. bölümünde<\/a> detayl\u0131 anlat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.) Mezozoik ve Senozoik zamanlarda daha da çe\u015fitlenerek artan teleost bal\u0131klar, \u015fu anda bilinen tüm bal\u0131k türlerinin %96’s\u0131n\u0131 kapsar.<\/span> Yeni evrimle\u015fen ta\u015f mercanlar\u0131<\/strong>, Devoniyen Dönem’de ve günümüzde görülen dev resiflere k\u0131yasla oldukça mütevazi say\u0131labilecek küçük resifler olu\u015fturdu. Böylece resif ekosistemleri yenilenmeye ba\u015flad\u0131.<\/span> <\/p>\n

   Ba\u015far\u0131l\u0131 yumu\u015fakçalardan olan Ammonitlerin Pe-Tr’tan sa\u011f ç\u0131kan tek bir soy hatt\u0131 h\u0131zla evrimle\u015ferek, eskisine göre çok daha yüksek bir çe\u015fitlili\u011fe ula\u015ft\u0131 ve aç\u0131k denizlerin omurgas\u0131zlar dünyas\u0131nda bask\u0131n hale geldi. Neredeyse tamamen yok olan derisidikenliler Trias Dönemi’nde tekrar çe\u015fitlenerek artarken, dall\u0131bacakl\u0131lar hiçbir zaman tam olarak toparlanamad\u0131. Bu süreçte özellikle iki derisidikenli s\u0131n\u0131f\u0131nda birçok yeni tür evrimle\u015fti: Euechinoidea<\/em><\/strong> (deniz kestaneleri) ve Asteroidea<\/em><\/strong> (deniz y\u0131ld\u0131zlar\u0131).<\/span> <\/p>\n

   “Sürüngen Ça\u011f\u0131” diye de adland\u0131r\u0131lan Mezozoik Zaman’da birçok su sürüngeni<\/strong> ya\u015f\u0131yordu. Bazen hatal\u0131 bir \u015fekilde dinozor san\u0131lan bu su sürüngenlerine örnek olarak Sauropterygia <\/strong>(Pachypleurosaur<\/em>, Nothosaurus<\/em>, Placodont<\/em>, Plesiosaurus ve Pliosaurus <\/em>gibi), ilk Thalattosaur<\/strong>lar (örnek: Askeptosaurus<\/em>) ve oldukça ba\u015far\u0131l\u0131 bir tür olan Ichthyosaur<\/strong>lar verilebilir. Bunlara biraz daha yak\u0131ndan bakal\u0131m:<\/span> <\/p>\n

   \u0130lk örnekleri 245 milyon y\u0131l<\/strong><\/span> önce görülmeye ba\u015flanan Sauropterygia <\/strong>üst tak\u0131m\u0131, karasal atalardan evrimle\u015fen (yani karadan suya dönen), Mezozoik Zaman’da çe\u015fitlenerek denizlerde yayg\u0131nla\u015fan, Mezozoik’in sonunda da nesli tükenen su sürüngenlerini tan\u0131mlar. Bu üst tak\u0131m\u0131n en belirgin özelli\u011fi, omuz kemerlerinde (pectoral girdle<\/em>) gerçekle\u015fen çarp\u0131c\u0131 bir adaptasyondur. Güçlü yüzgeç hareketi sa\u011flayan bu adaptasyon, daha sonra ortaya ç\u0131kan Pliosaur<\/em> gibi Sauropterygia türlerinin le\u011fen kemiklerinde meydana gelmi\u015ftir.<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

\u015eekil 3:<\/strong> Sauropterygia<\/span> örnekleri <\/span><\/p>\n

Sol üstte bir Placodont<\/em> fosili, sa\u011f üstte Pliosaurus<\/em>, sol altta Plesiosaurus<\/em>, sa\u011f altta Nothosaurus <\/em>görülmektedir.<\/span> <\/p>\n

   \u0130lk örnekleri 250 milyon y\u0131l<\/strong><\/span> öncesine uzanan Ichthyosaur<\/strong>lar\u0131n kökeni de yine karadan suya geri dönen bir grup kara sürüngenine dayan\u0131r (bkz.<\/em> \u015eekil: 2) 1-16 metre uzunlu\u011fa eri\u015febilen ichthyosaurlar, özellikle Trias ve erken Jura dönemlerinde okyanuslar\u0131n bask\u0131n avc\u0131s\u0131yd\u0131. Bu unvan, geç Jura döneminin ba\u015flar\u0131ndan itibaren, ba\u015fka bir deniz sürüngen grubu olan ve en eski örnekleri 205 milyon y\u0131l<\/strong><\/span> önce görülen Plesiosaurus<\/em>lara geçti. Ichthyosaurlar\u0131n nesli, Kretase’nin sonlar\u0131nda henüz kesin olarak bilinmeyen nedenlerden ötürü tükendi.<\/span><\/p>\n

Kara ya\u015fam\u0131:<\/h3>\n

Ana bitki gruplar\u0131n\u0131n hemen hepsi Pe-Tr’\u0131 atlatt\u0131; fakat Trias Dönemi’nde görülen bitki familya, cins ve türleri, Permiyen atalar\u0131ndan hem ekosistemdeki yay\u0131l\u0131m oranlar\u0131 hem de genel özellikleri bak\u0131m\u0131ndan oldukça farkl\u0131yd\u0131. Trias’\u0131n erken dönemlerinde en yayg\u0131n görülen bitkilerden birisi Pleuromeia<\/em> idi (sporlu a\u011façlardan olu\u015fan f\u0131rsatç\u0131 bir cins.) \u0130klimin çok önemli bir rol oynad\u0131\u011f\u0131 bu çe\u015fitlenme sürecinde Pleuromeia <\/em>gibi f\u0131rsatç\u0131 bitkiler, canl\u0131lar\u0131n yeniden kolonizasyonu için gerekli ko\u015fullar\u0131 yaratt\u0131. Tohumlu bitkiler karasal habitatlarda bask\u0131n hale geldi. Permiyen sonlar\u0131nda bask\u0131n olan kozalakl\u0131 bitkiler, Trias’\u0131n ilk birkaç milyon y\u0131l\u0131nda ender görüldü; ta ki Trias ortalar\u0131nda, özellikle kuzey yar\u0131m kürede yeni kozalakl\u0131 bitki türleri evrimle\u015finceye kadar. Permiyen boyunca ve Trias’\u0131n ba\u015flar\u0131nda güney yar\u0131m küredeki en bask\u0131n bitki türlerinden olan glossopteridler (Glossopteris<\/em>), yerlerini Dicroidium<\/em> gibi tohumlu e\u011freltilere b\u0131rakmaya ba\u015flad\u0131. \u0130lk kez Trias’ta ortaya ç\u0131kan Bennettitales <\/em>ve Permiyen’den beri varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 sürdüren Cycadales<\/em> gibi tohumlu bitki tak\u0131mlar\u0131 da yine dönemin karasal bitki örtüsünü olu\u015fturan önemli üyelerindendi.<\/span> <\/p>\n

   Bir önceki yaz\u0131da tan\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z terapsidler de birçok kara hayvan\u0131 gibi Pe-Tr Yok Olu\u015fu’ndan ciddi anlamda etkilendi. Gorgonopsianlar tamamen yok olurken, geriye kalan gruplarda (disinodontlar, sinodontlar, terosefaliyanlar) da say\u0131l\u0131 tür hayatta kald\u0131. Özellikle etobur olan dev boyutlu gorgonopsianlar\u0131n ve otobur olan pareiasaurlar\u0131n yok olmas\u0131yla bo\u015falan ekolojik ya\u015fam alanlar\u0131n\u0131, geriye kalan bu say\u0131l\u0131 tür doldurdu. Bunlar Trias’\u0131n ba\u015flar\u0131nda ve ortalar\u0131nda çe\u015fitlenerek tüm dünyaya yay\u0131ld\u0131, Trias’\u0131n sonlar\u0131nda ise nesilleri tükendi. Yakla\u015f\u0131k 240 milyon y\u0131l<\/strong> <\/span>önce “gerçek köpek di\u015fliler” anlam\u0131na gelen Gomfodont sinodontlar<\/strong> (Eucynodontia<\/em>) ve Rhynchosaur<\/strong>lar evrildi.  Önceki yaz\u0131dan hat\u0131rlayaca\u011f\u0131n\u0131z gibi, sinodont (cynodont) kelimesi “köpek di\u015fi” anlam\u0131na gelir. Modern memelileri ve onlar\u0131n ya\u015fam\u0131\u015f tüm akrabalar\u0131n\u0131 kapsayan sinodontlar, Permiyen’in sonlar\u0131nda evrimle\u015fen bir terapsid grubuydu.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

\u015eekil 4:<\/strong> Eucynodontia<\/span><\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

\u015eekil 5:<\/strong> Rhynchosaur<\/span> <\/p>\n

   Trias’\u0131n erken dönemlerinde ortaya ç\u0131kan Pseudosuchian<\/strong>lar, alt\u0131n ça\u011flar\u0131 olan Trias’\u0131n sonlar\u0131nda karalar\u0131n bask\u0131n etoburlar\u0131 haline geldi. *Pseudosuchianlar, timsahs\u0131lar\u0131 (Crocodilia <\/em>tak\u0131m\u0131) ve timsahs\u0131lar\u0131n soy hatt\u0131na dahil olan tüm arkozorlar\u0131 kapsar. Pseudosuchianlar\u0131n nesilleri, Trias’\u0131n sonunda gerçekle\u015fen kitlesel yok olu\u015fta iki grup hariç (Sphenosuchia<\/strong> ve Crocodyliformes<\/strong>) tamamen tükendi. Bunlardan Crocodyliformes, modern timsahs\u0131lar\u0131n atas\u0131d\u0131r. Pseudosuchianlar\u0131n yok olmas\u0131yla, karasal habitatlarda dinozorlar\u0131n egemenli\u011fi ba\u015flam\u0131\u015f oldu; bu arada timsahs\u0131lar da nehirlerde, batakl\u0131klarda ve okyanuslarda çe\u015fitlenerek artt\u0131. Günümüzde bu soy hatt\u0131ndan geriye kalan familyalar timsahlar, aligatörler ve gavyallard\u0131r.<\/span><\/p>\n

Dinozorlar Ça\u011f\u0131 ba\u015fl\u0131yor:<\/h3>\n

Trias’\u0131n sonlar\u0131nda (231 milyon y\u0131l<\/strong> <\/span>önce) arkozor atalar\u0131ndan ilk uçamayan<\/strong> dinozorlar<\/strong> evrimle\u015fti ve erken Jura Dönemi’nden Kretase’nin sonuna kadar, yakla\u015f\u0131k 135 milyon y\u0131l boyunca da karalar\u0131n bask\u0131n kara omurgal\u0131lar\u0131 haline geldi. “Dinozor” kelimesi her ne kadar “korkunç kertenkele” anlam\u0131na geliyor olsa da bu, hatal\u0131 bir tan\u0131md\u0131r; çünkü dinozorlar kertenkele de\u011fildir, sürüngenler içerisinde ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir gruptur.<\/span> <\/p>\n

   Bilinen en eski dinozorlar, 1-2 metre boyundaki bipedal avc\u0131lard\u0131r. Atasal olarak bipedal (iki ayak üzerinde yürüyen) olsalar da, birçok dinozor grubunda dört uzuv kullan\u0131m\u0131 da görülür. Paleontologlar, fosil kay\u0131tlar\u0131ndan elde edilen verilere dayanarak hem otobur hem de etobur türleri bulunan Dinosauria <\/em>klad\u0131nda 1000’den fazla tür tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r. Bilim dünyas\u0131, dinozorlar\u0131n vücut \u0131s\u0131lar\u0131n\u0131 hangi yolla kontrol ettikleri konusunda tam bir fikir birli\u011fine varm\u0131\u015f de\u011fildir. Endotermik (memeliler ve ku\u015flar gibi), ektotermik (ço\u011fu bal\u0131k, amfibi ve sürüngen gibi) veya her ikisi birden olabilirler. Özellikle Avustralya ve Antarktika’da ke\u015ffedilen kutup dinozorlar\u0131, tüm dinozorlar\u0131n ektotermik oldu\u011funa ili\u015fkin varsay\u0131m\u0131n hatal\u0131 oldu\u011funu ortaya koymu\u015ftur. \u0130lk fosilleri 19. yüzy\u0131lda bulunan dinozorlar boynuz, sorguç, kemikli z\u0131rh veya dikensi plaka gibi yap\u0131lara sahiptir. Yumurtlayarak üreme (sert kabuklu amniyotik yumurta) ve yuva yap\u0131m\u0131, tüm dinozorlar\u0131n ortak özelliklerindendir. Ancak san\u0131lan\u0131n aksine kilolar\u0131 120 ton’a, uzunluklar\u0131 da 58 metre’ye ula\u015fabilen dinozorlar\u0131n hepsi dev boyutlu de\u011fildir, hatta birço\u011fu oldukça ufakt\u0131r. Örne\u011fin Epidexipteryx hui <\/em>isimli dinozor türü 25 cm’den büyük de\u011fildir.<\/span><\/p>\n

   Dinozorlar ilk ortaya ç\u0131kt\u0131klar\u0131nda ortamlar\u0131ndaki bask\u0131n tür de\u011fillerdi; karasal habitatlar çe\u015fitli terapsid ve diapsid sürüngenler taraf\u0131ndan i\u015fgal edilmi\u015f durumdayd\u0131. Dinozorlar\u0131n ba\u015f rakipleri ise biraz önce de\u011findi\u011fimiz Pseudosuchian<\/em>lard\u0131. Ancak Trias’\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru bu hayvan türlerinden birço\u011funun tükenmesiyle bo\u015falan alanlar her zaman oldu\u011fu gibi ba\u015fka hayvanlar -bu durumda dinozorlar-  taraf\u0131ndan dolduruldu.<\/span> <\/p>\n

   Dinozorlar, Trias’\u0131n sonlar\u0131 ve Jura’n\u0131n ba\u015flar\u0131nda halen tek bir süperk\u0131ta halinde olan Pangea’n\u0131n her taraf\u0131na yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Dönemin dinozor faunas\u0131 etobur ve sauropodomorf <\/strong>otoburlardan olu\u015fuyordu. Trias’\u0131n sonlar\u0131nda potansiyel bir besin kayna\u011f\u0131 olan aç\u0131k tohumlu bitkilerin çe\u015fitlenerek artmas\u0131yla, otobur dinozorlar özellikle kozalakl\u0131 bitkilerden olu\u015fan bu kayna\u011f\u0131 sindirmeye yarayan yeni adaptasyonlar geli\u015ftirdi.<\/span> <\/p>\n

   Yakla\u015f\u0131k 225 milyon y\u0131l <\/strong><\/span>önce görülmeye ba\u015flanan sauropodomorf dinozorlar (Sauropodomorpha<\/em>), uzun boyunlar\u0131 ve boylar\u0131yla gezegenimizde yürümü\u015f olan en büyük hayvanlard\u0131. Otobur olan bu dinozorlar, yüksekteki besinlere rahatl\u0131kla ula\u015fabiliyordu ancak di\u015fleri zay\u0131f ve ka\u015f\u0131k sekilliydi. Ezme ve ö\u011fütmeye pek yaramayan bu di\u015fleri nedeniyle, sert bitkisel besinleri sindirebilmek için ba\u015fka mekanizmalara ihtiyaçlar\u0131 vard\u0131: Sindirimlerini, modern ku\u015flar ve timsahlardakine benzer mide ta\u015flar\u0131 (gastrolit<\/em>) sayesinde gerçekle\u015ftiriyorlard\u0131. Sauropodomorf dinozorlar, yüksek i\u015ftahlar\u0131yla ba\u015fa ç\u0131kabilmek için çok s\u0131k di\u015f de\u011fi\u015ftirirdi; baz\u0131 türler için di\u015f de\u011fi\u015fim oranlar\u0131 \u015föyledir: Nigersaurus<\/em> 14 gün, Camarasaurus <\/em>62 gün ve Diplodocus<\/em> 35 gün. Bilinen en eski sauropodomorf dinozor yakla\u015f\u0131k 1,5 metre uzunlu\u011fundaki Saturnalia<\/em>’d\u0131r; fakat sauropodomorflar Trias’\u0131n sonlar\u0131nda dönemin en büyük dinozorlar\u0131 haline geldi. Sonradan evrilen Supersaurus<\/em>, Diplodocus<\/em> hallorum<\/em> ve Argentinosaurus<\/em> gibi sauropodlar, 40-60 metre uzunlu\u011fa ve 120 ton’a eri\u015fiyordu.<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

\u015eekil 6:<\/strong> Sauropod dinozorlardan birisi olan Apatosaurus louisae<\/em> (popüler ismiyle Brontosaurus<\/em>)<\/span> <\/p>\n

   Kretase Dönemi’nde meydana gelen önemli bir de\u011fi\u015fim çiçekli bitkilerin<\/strong> evrimidir (130 milyon y\u0131l<\/strong> <\/span>önce.) Yakla\u015f\u0131k 40 milyon y\u0131l boyunca oldukça h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde çe\u015fitlenen çiçekli bitkilerin bu evrim h\u0131z\u0131nda polen ta\u015f\u0131yan böceklerin önemli bir etkisi olmu\u015ftur. Kretase’nin sonlar\u0131na gelindi\u011finde ise ilk çimen ve otlar ortaya ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu dönemde ya\u015fayan çe\u015fitli otobur dinozor türleri, besinleri a\u011f\u0131zda sindirmeye yarayan karma\u015f\u0131k yap\u0131lar geli\u015ftirmi\u015fti. Örnek olarak, ilk üyeleri 161 milyon y\u0131l<\/strong> <\/span>önce ortaya ç\u0131kan ceratopsia<\/strong>lar, iguanodontia<\/strong>lar ve 115 milyon y\u0131l<\/strong><\/span> önce ya\u015fam\u0131\u015f olan Nigersaurus<\/em><\/strong> gibi dinozorlar verilebilir.<\/em><\/span><\/p>\n

Kretase’nin sonlar\u0131nda dünyada 3 ana dinozor faunas\u0131 mevcuttu:<\/h3>\n

1.<\/strong> Kuzey Amerika ve Asya’n\u0131n kuzey kesimlerinde: Me\u015fhur Tyrannosaurus rex<\/em>’in de dahil oldu\u011fu tyrannosaurid<\/strong>ler ve Maniraptora<\/strong> klad\u0131na ait çe\u015fitli küçük theropodlar.<\/span><\/p>\n

2.<\/strong> Ayr\u0131lm\u0131\u015f olan Gondvana k\u0131tas\u0131n\u0131 kapsayan güney kesimlerde: Abelisaurid<\/strong>ler ve titanosaur<\/strong>lar.<\/span><\/p>\n

3.<\/strong> Avrupa’da: Dromaeosaurid<\/strong>ler, rhabdodontid iguanodontian<\/strong>lar, nodosaurid ankylosaurian<\/strong>lar ve titanosaur<\/strong>lar. <\/span> <\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

\u015eekil 7:<\/strong> Tyrannosaurus<\/span> <\/p>\n

   Fosil kay\u0131tlar\u0131ndaki ilk uçan sürüngenler olan Pterosaur<\/strong>lar\u0131n görülmesi yakla\u015f\u0131k 228 milyon y\u0131l<\/strong> <\/span>önceye denk gelir. Popüler medyada ço\u011fu zaman hatal\u0131 bir \u015fekilde uçan dinozorlar<\/em> olarak tan\u0131t\u0131lan Pterosaurlar’\u0131n kökeni henüz tam olarak ayd\u0131nlat\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r; ama bilinen bir \u015fey varsa, o da dinozor olmad\u0131klar\u0131d\u0131r.<\/em> Kanatlar\u0131 deri, kas ve dokulardan olu\u015fan ve bileklerinden ellerindeki dörder parma\u011fa uzanan gergin bir zardan olu\u015fur. Daha ilkel türlerin uzun ve di\u015fli çeneleri, uzun kuyruklar\u0131 vard\u0131r. Daha sonra evrilen türlerde ise kuyruk boyu k\u0131salm\u0131\u015f, di\u015fler kaybolmu\u015ftur. Ço\u011fu, vücutlar\u0131n\u0131 ve kanatlar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 kaplayan bir kürke sahiptir. Bu kürk, piknofiber<\/em> denilen k\u0131l benzeri benzeri yap\u0131lar içerir.<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

\u015eekil 8: <\/strong>Pterosaur türlerinden biri olan Sordes pilosus<\/em><\/span> <\/em><\/strong><\/span><\/p>\n

   Jura Dönemi’nin sonlar\u0131nda, yakla\u015f\u0131k 160 milyon y\u0131l<\/strong> <\/span>önce ise theropod dinozorlardan evrilen ve modern ku\u015flar\u0131n atas\u0131 olan ilkin ku\u015flar<\/strong> görülmeye ba\u015fland\u0131. Bu ku\u015flar, dinozor atalar\u0131ndan kendilerine miras kalan di\u015flere ve uzun, kemikli kuyruklara sahipti. Fosil kay\u0131tlar\u0131ndan elde edilen veriler, dinozorlar ile ku\u015flar\u0131n ba\u015fka ortak özelliklerini de ortaya koyar: moleküler ve embriyolojik benzerlikler, tüyler, bo\u015fluklu ve hafif kemikler, sindirime yard\u0131mc\u0131 olmas\u0131 için yutulan mide ta\u015flar\u0131, sürüngen pullar\u0131, pençe yap\u0131lar\u0131, solunum sistemleri, yuva yap\u0131m\u0131 ve kuluçka davran\u0131\u015flar\u0131 vb. Ço\u011fu paleontolog taraf\u0131ndan dinozorlar\u0131n bir alt grubu kabul edilen ku\u015flar, birçok hayvan grubunun yan\u0131 s\u0131ra dinozorlar\u0131n da soyunu tüketen ve yakla\u015f\u0131k 66 milyon y\u0131l önce meydana gelen Kretase-Paleojen Yok Olu\u015fu’<\/strong>undan sa\u011f ç\u0131kmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla ku\u015flar, dinozorlardan geriye kalan tek soy hatt\u0131d\u0131r; bu nedenle ku\u015flara “modern dinozorlar” da diyebiliriz.<\/span> <\/p>\n

   Modern ku\u015flarda hem sürüngenlere ait pullar, hem de ku\u015flara özgü telekler bulunur. Tüyler, tüm dinozor gruplar\u0131nda görülen ama zamanla baz\u0131lar\u0131nda kaybedilmi\u015f olan ortak bir özelliktir. 1990’l\u0131 y\u0131llardan itibaren düzinelerce tüylü (veya proto-tüylü) dinozor fosili ke\u015ffedilmi\u015ftir. Daha önce k\u0131saca bahsetti\u011fimiz pterosaur<\/strong>larda ise piknofiber denilen tüy benzeri yap\u0131lar vard\u0131r. Ayr\u0131ca timsah pullar\u0131 üzerinde yap\u0131lan çal\u0131\u015fmalar, sadece ku\u015f tüylerine özgü oldu\u011fu san\u0131lan bir keratin türünün timsahs\u0131larda da bulundu\u011funu göstermi\u015ftir. Bütün bu bulgular timsah pullar\u0131n\u0131n, ku\u015f tüy ve teleklerinin, dinozor prototüylerinin ve pterosaur piknofiberlerinin ayn\u0131 ilkel arkozor derisinden köken ald\u0131\u011f\u0131na i\u015faret ediyor olabilir.<\/span> <\/p>\n

   Tüylü dinozorlar ile modern ku\u015flar aras\u0131ndaki bir geçi\u015f fosili say\u0131lan ve yakla\u015f\u0131k 150 milyon y\u0131l önce ya\u015fam\u0131\u015f olan Archaeopteryx<\/em><\/strong>, dinozorlar ile ku\u015flar\u0131n ortak kökenine i\u015faret eden ilk örneklerdendir. S. deserti<\/em> isimli bir theropod dinozor fosili üzerinde yap\u0131lan çal\u0131\u015fmalar, bu fosilde, ku\u015f tüylerindeki ana protein olan beta-keratin bulundu\u011funu göstermi\u015ftir. Tüylerin narin yap\u0131lar\u0131 nedeniyle zor fosille\u015fiyor olmas\u0131, fosil kay\u0131tlar\u0131nda tüylü dinozor say\u0131s\u0131ndaki görece azl\u0131\u011f\u0131n nedeni olabilir. Do\u011frudan gerçek tüy içeren türlerin say\u0131s\u0131 \u015fu an için 41’dir, bunlardan sadece birkaç tanesi: Anchiornis huxleyi, Epidexipteryx hui, Microraptor zhaoianus, Sinosauropteryx prima, Changyuraptor yangi, Velociraptor mongoliensis, Protarchaeopteryx robusta  <\/em>vs. Bilim insanlar\u0131 2010 y\u0131l\u0131nda Anchiornis huxleyi<\/em><\/strong> fosili üzerinde kapsaml\u0131 bir pigment çal\u0131\u015fmas\u0131 yaparak, bu hayvan\u0131n tüy renklerini ve desenini belirlemi\u015ftir. Böylece Anchiornis huxleyi<\/em>, gerçek renkleriyle tan\u0131mlanan ilk Mezozoik dinozor olmu\u015ftur.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

\u015eekil 9:<\/strong> Anchiornis huxleyi<\/em><\/span><\/p>\n

   Trias’\u0131n sonlar\u0131nda (yakla\u015f\u0131k 225 milyon y\u0131l<\/strong> <\/span>önce) ortaya ç\u0131kan ilk memeliler<\/strong>in yan\u0131 s\u0131ra, bu yaz\u0131da bahsetmedi\u011fimiz daha ba\u015fka birçok hayvan türü de Mezozoik Zaman’da evrimle\u015fmi\u015ftir. Bunlar\u0131n hepsine, bir sonraki bölümde de\u011finece\u011fiz.<\/span> <\/p>\n

 <\/p>\n

Bu yaz\u0131m, Ateist Dergi<\/a><\/em>’<\/a>nin 10. say\u0131s\u0131nda yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/p>\n

Kaynaklar:<\/strong><\/span><\/div>\n