{"id":181,"date":"2026-08-21T12:02:47","date_gmt":"2026-08-21T12:02:47","guid":{"rendered":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=181"},"modified":"2026-08-21T13:13:53","modified_gmt":"2026-08-21T13:13:53","slug":"lepistes-deneyi-ve-evrim","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=181","title":{"rendered":"Lepistes deneyi ve evrim"},"content":{"rendered":"

   Cinsel (e\u015feysel) seçilim<\/strong> ve avc\u0131n\u0131n seçmesi <\/strong>kavramlar\u0131 do\u011fal seçilimin alt ba\u015fl\u0131klar\u0131d\u0131r ve evrim sürecinde oynad\u0131klar\u0131 rol, Lepistes bal\u0131klar\u0131 üzerinde yap\u0131lan deneylerle ortaya konmu\u015ftur. Etolog, evrimsel biyolog ve Natural Selection In the Wild<\/a><\/em> [Yaban Hayatta Do\u011fal Seçilim] kitab\u0131n\u0131n yazar\u0131 olan Dr. John Endler’\u0131n önemli çal\u0131\u015fmalar\u0131ndan birisi lepistes deneyleridir. A\u015fa\u011f\u0131da, Richard Dawkins’in “Yeryüzündeki En büyük Gösteri”<\/em> kitab\u0131ndan bu deneyi anlatan bir bölüm bulacaks\u0131n\u0131z.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/span> <\/p>\n

   Lepistesler, oldukça popüler tatl\u0131 su ve akvaryum bal\u0131klar\u0131d\u0131r. Erkek lepistesler, di\u015filerden daha parlak renklere sahiplerdir ve akvaryumcular onlar\u0131 daha da parlak renklere sahip olacak \u015fekilde üretmektedirler. Endler, Trinidad, Tobago ve Venezüella’daki da\u011f derelerinde ya\u015fayan yabani lepistesler <\/span>(Poecilia reticulata) <\/em>üzerinde çal\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Endler bu çal\u0131\u015fmalarda yerel popülasyonlar\u0131n birbirlerinden çarp\u0131c\u0131 \u015fekilde farkl\u0131 olduklar\u0131na dikkat etmi\u015f. Baz\u0131 popülasyonlarda ergin erkekler neredeyse akvaryumlarda üretilenler kadar parlak, gökku\u015fa\u011f\u0131 renklerine sahiplermi\u015f. Endler t\u0131pk\u0131 di\u015fi sülünlerin erkek sülünleri seçti\u011fi gibi, di\u015fi lepisteslerin atalar\u0131n\u0131n da parlak renkli erkekleri seçmi\u015f olabilece\u011finden \u015füphelenmi\u015f. Di\u011fer bölgelerde erkekler çok daha mat renklere sahipmi\u015f ama yine de di\u015filerden daha renklilermi\u015f. Di\u015filer kadar iyi olmasalar da erkekler de ya\u015fad\u0131klar\u0131 çak\u0131ll\u0131 dere taban\u0131nda iyi kamufle olmu\u015flar. Endler, Venezüella ve Trinidad’daki birçok alanda yapt\u0131\u011f\u0131 incelikli nicel kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalarla, erkeklerin daha az parlak oldu\u011fu derelerde ayn\u0131 zamanda (avc\u0131 hayvanlar taraf\u0131ndan gerçekle\u015ftirilen) avlanman\u0131n da daha yo\u011fun oldu\u011funu gösterdi. <\/span>Avlanman\u0131n az oldu\u011fu yerlerde<\/strong> erkekler <\/span>daha parlak<\/strong> renklilerdi ve <\/span>büyük, gösteri\u015fli ve daha fazla say\u0131da bene\u011fe <\/strong>sahiplerdi; böyle yerlerde erkekler di\u015fileri cezbetmek için daha parlak renkler evrimle\u015ftirmekte özgürlerdi. Di\u011fer di\u015filerin erkekler üzerinde kurdu\u011fu daha parlak renkler evrimle\u015ftirme bask\u0131s\u0131, yerel avc\u0131 popülasyonlar\u0131n\u0131n bu bask\u0131n\u0131n tersi yönünde kurdu\u011fu bask\u0131 güçlü de olsa zay\u0131f da olsa; birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olan bütün popülasyonlarda vard\u0131. Her zaman oldu\u011fu gibi <\/span>evrim, seçilim bask\u0131lar\u0131 aras\u0131nda bir denge kurar.<\/strong> Lepistesler üzerinde ilginç olan \u015fey ise, Endler’in bu dengenin farkl\u0131 derelerde nas\u0131l farkl\u0131l\u0131k arz etti\u011fini bilfiil gözlemleyebilmesiydi. Ama Endler daha da iyisini yapt\u0131; bu gözlemler hakk\u0131nda deneyler yapt\u0131.<\/span>  <\/span><\/p>\n

 \"\"<\/span><\/p>\n

   Kamuflaj\u0131n evrimini<\/strong> ortaya koymak için ideal bir deney haz\u0131rlamak isteseydiniz ne yapard\u0131n\u0131z ? Kamuflaj sahibi hayvanlar, bulunduklar\u0131 zemini and\u0131r\u0131rlar. Hayvanlar\u0131n, onlar\u0131 deneysel olarak yerle\u015ftirdi\u011finiz bir ortam\u0131n zeminini and\u0131racak \u015fekilde gözlerinizin önünde evrim geçirdi\u011fi bir deney tasarlayabilir misiniz? Veya tercihen, her birinde farkl\u0131 birer popülasyon bulunan iki zemini?  Deneyimizde seçilim insanlardan taraf\u0131ndan de\u011fil, avc\u0131 (hayvanlar) ve di\u015fi lepistesler taraf\u0131ndan yap\u0131lacak. \u0130ki deneysel soy aras\u0131ndaki tek fark onlara verece\u011fimiz farkl\u0131 zeminler olacak.<\/span><\/p>\n

   Endler, lepisteslerin tropikal dünyas\u0131n\u0131 simüle etmek için büyük bir sera yapt\u0131 ve içine 10 havuz yerle\u015ftirdi. 10 havuzun dibine de ta\u015f koydu; ama be\u015f havuzdaki ta\u015flar iri, di\u011fer be\u015f havuzdakiler ise ufakt\u0131. Bu i\u015fin nereye varaca\u011f\u0131n\u0131 görüyor olmal\u0131s\u0131n\u0131z. Öngörü \u015fuydu; yo\u011fun bir avlanmaya maruz kald\u0131klar\u0131nda, her iki zemindeki lepistesler evrimsel süreçte, kendi zeminlerini and\u0131rmak do\u011frultusunda farkl\u0131la\u015facaklard\u0131. Avc\u0131 bask\u0131s\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 ya da az oldu\u011fu yerlerde ise erkekler, di\u015fileri cezbetmek için daha belirgin renklere sahip olmaya <\/strong>meyledeceklerdir.<\/span><\/p>\n

   Havuzlar\u0131n yar\u0131s\u0131na avc\u0131 koyup yar\u0131s\u0131na koymamaktansa Endler yine zekice bir \u015fey yapt\u0131. Üç farkl\u0131 avlanma seviyesi belirledi:<\/span> <\/span><\/p>\n

—2 havuzda (biri küçük, di\u011feri büyük ta\u015fl\u0131) hiç avc\u0131 yoktu<\/strong>.<\/span><\/p>\n

—4 havuzda (ikisi küçük, ikisi büyük ta\u015fl\u0131), tehlikeli bir tür olan turna çiklidi avc\u0131<\/strong> olarak bulunuyordu.<\/span><\/p>\n

—Kalan 4 havuzda ba\u015fka bir bal\u0131k türü olup lepistesler için görece zarars\u0131z <\/strong>olan Rivulus hartii<\/em> koydu.<\/span><\/span><\/p>\n

  <\/span>Zay\u0131f avc\u0131n\u0131n olmas\u0131 hiç avc\u0131 olmamas\u0131ndan daha iyi bir kontrol ko\u015fuludur. Bunun nedeni, Endler’in de aç\u0131klad\u0131\u011f\u0131 gibi, bu deneyde iki do\u011fal ko\u015fulun canland\u0131r\u0131lmaya çal\u0131\u015f\u0131lmas\u0131d\u0131r ve do\u011fada hiçbir avc\u0131n\u0131n bulunmad\u0131\u011f\u0131 bir dere bilinmemektedir. Bu nedenle güçlü ve zay\u0131f avlanma aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma daha do\u011fal bir kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmad\u0131r. <\/span><\/span>Dolay\u0131s\u0131yla durum \u015fuydu:<\/span><\/p>\n

Lepistesler be\u015fi iri, be\u015fi ufak ta\u015fl\u0131 10 havuza rastgele ayr\u0131ld\u0131lar. <\/span>10 lepistes kolonisinin de 6 ay boyunca avc\u0131lar olmadan üremesine izin verildi. Gerçek deney bu noktada ba\u015flad\u0131. Endler, iri ta\u015fl\u0131 2 havuza ve ufak ta\u015fl\u0131 2 havuza birer ‘tehlikeli avc\u0131’, bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalan iri ta\u015fl\u0131 2 havuza ve ufak ta\u015fl\u0131 2 havuza da alt\u0131\u015far ”zay\u0131f avc\u0131” koydu. Kalan iki havuzda ise lepistesler herhangi bir avc\u0131 olmadan ürediler.<\/span><\/p>\n

  Deneye ba\u015fland\u0131ktan 5 ay sonra Endler bütün havuzlarda yoklama yapt\u0131; tüm havuzlardaki tüm lepisteslerin beneklerini sayd\u0131 ve ölçtü. Bundan 9 ay (deney ba\u015flad\u0131ktan sonra 14 ay) sonra bir yoklama daha yapt\u0131.  Bu kadar k\u0131sa bir sürenin ard\u0131ndan bile sonuçlar oldukça \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131yd\u0131. Endler bal\u0131klardaki renk örüntüleri için pek çok ölçüt kulland\u0131. Bunlardan biri ”bal\u0131k ba\u015f\u0131na dü\u015fen benek say\u0131s\u0131”  idi. Peki ne buldu?<\/span> <\/span><\/p>\n

  Lepistesler havuzlar\u0131na ilk konduklar\u0131nda, yani avc\u0131lar konmadan önce, benek say\u0131s\u0131 büyük bir çe\u015fitlilik arz ediyordu çünkü bal\u0131klar çok çe\u015fitli avc\u0131lar\u0131 bar\u0131nd\u0131ran çok çe\u015fitli derelerden toplanm\u0131\u015flard\u0131. Herhangi bir avc\u0131n\u0131n ortama sal\u0131nmad\u0131\u011f\u0131 ilk alt\u0131 ay boyunca bal\u0131k ba\u015f\u0131na dü\u015fen ortalama benek say\u0131s\u0131 tavan yapt\u0131. Bu muhtemelen di\u015filer taraf\u0131ndan yap\u0131lan ‘E\u015feysel Seçilim’ den kaynaklan\u0131yordu.<\/span><\/p>\n

  Daha sonra ortama avc\u0131lar sokuldu\u011funda keskin bir de\u011fi\u015fiklik oldu. Tehlikeli avc\u0131n\u0131n bulundu\u011fu dört havuzda ortalama benek say\u0131s\u0131 taban yapt\u0131 (dü\u015ftü). 5. aydaki yoklamada bu fark aç\u0131kça görülüyordu ve 14. ayda yap\u0131lan yoklamada benekler daha da azalm\u0131\u015ft\u0131. Ama avc\u0131 olmayan 2 havuzda ve zay\u0131f avc\u0131n\u0131n bulundu\u011fu 4 havuzda da benek say\u0131s\u0131 artmaya devam ediyordu. 5. aydaki yoklamada bir doygunluk noktas\u0131na ula\u015fm\u0131\u015f, 14. ay yoklamas\u0131na dek yüksek seviyelerde kalm\u0131\u015ft\u0131. Benek say\u0131s\u0131 aç\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda zay\u0131f avlanma ile avc\u0131 olmamas\u0131 durumlar\u0131 aras\u0131nda fark görünmüyordu. Kendisini, di\u015filerin yüksek benek say\u0131s\u0131n\u0131 tercih etmesi \u015feklinde gösteren e\u015feysel seçilim ikisine de bask\u0131n ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131.<\/span><\/span> <\/p>\n

 \"\"  \"\"<\/span><\/p>\n

   Benek say\u0131s\u0131yla ilgili bu kadar bilgi yeter. Bene\u011fin büyüklü\u011fü<\/strong> de en az say\u0131s\u0131 kadar ilginç bir hikaye anlatmaktad\u0131r. Güçlü ya da zay\u0131f avc\u0131lar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131nda, iri ta\u015fl\u0131 zeminlerde görece büyük beneklili\u011fi te\u015fvik ederken, ufak ta\u015fl\u0131 zemin görece küçük beneklili\u011fi te\u015fvik etmi\u015ftir. Bu durum kolayl\u0131kla \u015fu \u015fekilde yorumlanabilir: Benek büyüklü\u011fü ta\u015f büyüklü\u011fünü taklit etmektedir.<\/strong> Etkileyici olan, Endler’\u0131n, avc\u0131lar\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 havuzlarda bunun tam tersini  gözlemlemi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Do\u011fal Seçilim erkek lepisteslerde, ufak ta\u015fl\u0131 zeminde büyük, iri ta\u015fl\u0131 zeminde ise küçük benekleri desteklemi\u015ftir, zira altlar\u0131ndaki zemini taklit etmeyip daha kolay göründükleri için di\u015fileri daha çok cezbetmi\u015flerdir!<\/span> <\/p>\n

   Kaliforniya Üniversitesi’nden David Reznick ve meslekta\u015flar\u0131, Endler’in harika sonuçlar elde etti\u011fi deneysel deresini 9 y\u0131l sonra ziyaret etti. Endler’in deney için seçti\u011fi popülasyonun torunlar\u0131ndan örnek ald\u0131lar. Erkekler \u015fimdi çok daha parlak renkliydi, di\u015fi güdümlü e\u011filim<\/strong> fazlas\u0131yla devam etmi\u015fti. Endler’in gözlemledi\u011fi sonuçlar\u0131n onaylanmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra tilkiler örne\u011finde görüldü\u011fü gibi beklenmedik ‘genetik Sürüklenme<\/strong>‘ler gerçekle\u015fti. Di\u015fi ve avc\u0131 bask\u0131s\u0131 ile gerçekle\u015fen evrimsel de\u011fi\u015fiklikler sadece beneklerin say\u0131s\u0131 ve boyutuyla alakal\u0131 de\u011fildi. Dü\u015fük avlanman\u0131n oldu\u011fu derelerdeki lepistesler e\u015feysel olgunlu\u011fa, yüksek avlanman\u0131n oldu\u011fu derelerdeki lepisteslerden daha geç ula\u015f\u0131rlar, erginli\u011fe ula\u015ft\u0131klar\u0131nda daha büyük vücutludurlar,daha az s\u0131kl\u0131kla yavrularlar ve bir seferde daha az say\u0131da yavrularlar ve yavrular\u0131 daha büyüktür.<\/span><\/p>\n

Kaynak:<\/strong> Richard Dawkins, Yeryüzündeki En Büyük Gösteri,<\/em> s.105-132.<\/span><\/p>\n

   *Deneye ait görseller <\/span>Evrimi anlamak<\/a><\/span><\/em> sitesinden al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/p>\n

     Deneye ili\u015fkin video (Richard Dawkins’in anlat\u0131m\u0131yla) a\u015fa\u011f\u0131da verilmi\u015ftir:<\/span><\/p>\n