{"id":191,"date":"2026-08-21T12:02:47","date_gmt":"2026-08-21T12:02:47","guid":{"rendered":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=191"},"modified":"2026-08-21T13:14:53","modified_gmt":"2026-08-21T13:14:53","slug":"eseysiz-ureme","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=191","title":{"rendered":"E\u015feysiz \u00fcreme"},"content":{"rendered":"

   Do\u011fada baz\u0131 canl\u0131lar ve türler çift cinsiyetli veya cinsiyetsizdir. Bunun yan\u0131nda çifti olmayan ve e\u015feysiz olarak üreyen canl\u0131lar oldu\u011fu gibi, ikiden fazla cinsiyetin var oldu\u011fu veya bireylerin sonradan cinsiyet de\u011fi\u015ftirdi\u011fi türler de bulunmaktad\u0131r. Bildi\u011finiz gibi canl\u0131larda üreme i\u015flemi iki \u015fekilde gerçekle\u015fir: E\u015feyli<\/strong> ve E\u015feysiz Üreme<\/strong>.<\/span> <\/strong>Bu yaz\u0131da e\u015feysiz üreme biçimlerini inceleyece\u011fiz.<\/span><\/p>\n

   E\u015feyli üreme<\/strong>, farkl\u0131 cinsiyete sahip iki bireyin veya e\u015feyin i\u015ftirak\u0131n\u0131 gerektirir. Di\u015fi ve erkek gametlerin birle\u015fmesiyle olu\u015fan zigot, MAYOZ<\/strong> bölünme geçirerek DNA’s\u0131ndaki kromozomlar\u0131n yar\u0131s\u0131n\u0131 anneden,di\u011fer yar\u0131s\u0131n\u0131 babadan al\u0131r. Bu nedenle genetik çe\u015fitlili\u011fe yol açar.<\/span> <\/p>\n

   E\u015feysiz üreme<\/strong>de ise <\/strong>tek bir ebeveyn (ata birey) söz konusudur ve ortaya ç\u0131kan yavru, bu tek ebeveynin genetik mirasç\u0131d\u0131d\u0131r. Ba\u015fka bir bireyden genetik materyal almaya gerek olmaz. Gametler birle\u015fmez veya kromozom say\u0131s\u0131nda de\u011fi\u015fiklik olmaz. K\u0131sacas\u0131 tek bir canl\u0131 kendi ba\u015f\u0131na yeni bir canl\u0131y\u0131 meydana getirir. Olu\u015fan bireyler ata bireyin t\u0131pat\u0131p ayn\u0131s\u0131d\u0131r çünkü gamet olu\u015fturma gibi bir süreç olmad\u0131\u011f\u0131 için yavru, ata bireyin genetik özelliklerinin ayn\u0131s\u0131na sahiptir. E\u015feysiz üremede ço\u011falma M\u0130TOZ<\/strong> bölünme ile sa\u011flan\u0131r. Mayoz bölünme ve döllenme yoktur.<\/span><\/p>\n

   E\u015feysiz üreme arkeler<\/span>, bakteriler <\/span>ve protistalar <\/span>gibi tek hücreli canl\u0131lar için temel üreme \u015feklidir. Birçok bitki ve mantar türü de e\u015feysiz üreyebilir.Tüm prokaryotlar e\u015feysiz ürerken, lateral gen transferi için gerekli olan konjugasyon, transformasyon ve transdüksiyon gibi yöntemleri de kullan\u0131yor olmalar\u0131, bazen e\u015feyli üremeyle kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r.<\/span> <\/span><\/p>\n

   Çok hücreli canl\u0131larda, özellikle hayvanlarda, e\u015feyli üremenin olmad\u0131\u011f\u0131 durumlar oldukça nadirdir. Bunun nedeni henüz tam olarak anla\u015f\u0131lmam\u0131\u015f olsa da mevcut hipotezlere göre, h\u0131zl\u0131 nüfus art\u0131\u015f\u0131n\u0131n gerekli oldu\u011fu stabil ortamlarda e\u015feysiz üremenin k\u0131sa vadeli faydalar\u0131 vard\u0131r. Ancak e\u015feysiz üremeyle dünyaya gelen bireyler ebeveyn-bireyin genetik bir kopyas\u0131 olduklar\u0131 için (çe\u015fitlilik dü\u015fük oldu\u011fu için) ortama uyum sa\u011flama \u015fanslar\u0131 azd\u0131r, yani de\u011fi\u015fen ortam ko\u015fullar\u0131 söz konusu oldu\u011funda e\u015feysiz üreme bir dezavantajd\u0131r.<\/span> <\/span><\/p>\n

  Bitkiler e\u015feyli olarak üreyebildikleri gibi, baz\u0131 durumlarda e\u015feysiz üremeyi de tercih edebilirler. Metagenez denilen üreme sisteminde e\u015feysiz ve e\u015feyli üreme art arda gerçekle\u015fir; çiçeksiz bitkiler<\/span> ve s\u0131tma mikrobu<\/span> (Plazmodium) bunun örnekleridir.<\/span><\/p>\n

1. Hücre bölünmesi:<\/h3>\n

   Yukar\u0131da da belirtildi\u011fi gibi, e\u015feysiz üremede ço\u011falma M\u0130TOZ bölünme ile sa\u011flan\u0131r.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

  Resim: <\/strong>M\u0130TOZ bölünmenin a\u015famalar\u0131<\/span><\/p>\n

   En basit ve h\u0131zl\u0131 üreme \u015feklidir. Ebeveyn canl\u0131, birbirinin ayn\u0131s\u0131 olan iki yavru canl\u0131 olarak ikiye bölünür. Ço\u011fu tek hücreli prokaryotlar (örnek: arkebakteriler<\/em> ve bakteriler)<\/em> ve ökaryotlar (örnek: protistalar<\/em> ve tek hücreli mantarlar<\/em> ) bu yöntemle ürerler. Bu canl\u0131lar\u0131n baz\u0131lar\u0131 e\u015feyli üreme özelli\u011fine de sahiptir. Baz\u0131 tek hücreli canl\u0131lar üremek için bir veya birden fazla konak hücreye ihtiyaç duyar. Örne\u011fin amip<\/em> belirli bir büyüklü\u011fe ula\u015f\u0131nca bölünerek kendine benzer yavru amipler olu\u015fturur. Ana canl\u0131dan tamamen kendisine benzeyen yavru canl\u0131lar\u0131n olu\u015fmas\u0131 seklinde gerçekle\u015fen bu olayda e\u015fey hücreleri rol almaz.<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

Resim:<\/strong> Bir amipin bölünmesi<\/span> <\/span><\/p>\n

 \"\"<\/span><\/p>\n

Resim: <\/strong>Öglenan\u0131n mitozla üremesi<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

 2. Tomurcuklanma:<\/h3>\n

   Baz\u0131 hücreler, tomurcuklanma yöntemiyle ayr\u0131larak bir ebeveyn bir de yavru olu\u015fturur.(Örnek: maya<\/em>) Yavru, ebeveynden daha küçüktür. Tomurcuklar yeti\u015fkin bireyler olana kadar büyüdükten sonra, ya ebeveynden koparak ayr\u0131l\u0131r, ya da yap\u0131\u015f\u0131k olarak bir koloni halinde ya\u015farlar. Çok hücrelilerde de tomurcuklanma söz konusudur; hidra ve süngerler böyle örneklerdir.<\/span><\/span> <\/span><\/span><\/p>\n

\"\"<\/strong><\/span><\/p>\n

Resim: <\/strong>Hidra<\/span><\/p>\n

\"\"<\/strong><\/span><\/p>\n

Resim:<\/strong> Kolonile\u015fmi\u015f Hidra   <\/span><\/p>\n

\"\"<\/strong><\/span><\/p>\n

Resim: <\/strong>Tomurcuklanan hidra<\/span><\/p>\n

 <\/span>\"\"<\/span><\/p>\n

Resim: <\/strong>Tomurcuklanan maya<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

3. Vejetatif üreme:<\/h3>\n

   Bitkilerde gerçekle\u015fen bir e\u015feysiz üreme \u015feklidir. Tohum ve spor üretimi ve mayoz olmaks\u0131z\u0131n, yeni bireyler meydana gelir.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/span> <\/p>\n

Vejetatif üreme 3 \u015fekilde olabilir:<\/strong><\/span> <\/span><\/p>\n

1. <\/strong>Çelikle üreme:<\/strong> <\/strong><\/span><\/p>\n

   Baz\u0131 bitkilerden kopar\u0131lan bir dal parças\u0131, topra\u011fa dikildi\u011finde yeni bitki olu\u015fturabilir. Buna çeliklenme ile ço\u011falma denir. Ayr\u0131lan dal parças\u0131n\u0131n meristem tabakas\u0131 yeniden kök olu\u015fturdu\u011fundan, bu parça ayr\u0131 bir fert olarak ya\u015fayabilir. Özellikle tar\u0131mda verimlili\u011fi artt\u0131rmak, az zamanda daha çok ve daha kaliteli bitkiler yeti\u015ftirmek için kullan\u0131lan üretim metodudur. Sonuç olarak yeni bir bitki meydana gelir; kavak<\/span>, ç\u0131nar<\/span>, meyve a\u011façlar\u0131<\/span>, asma<\/span>, gül<\/span> vb böyle örneklerdir. Özellikle melez olan ve e\u015feyli üremeyen bitkiler bu \u015fekilde üretilir; örne\u011fin çekirdeksiz üzüm<\/span>, Washington portakal\u0131<\/span>, satsuma mandalini<\/span> gibi.<\/span><\/p>\n

2. Yumru veya so\u011fanla üreme:<\/span><\/strong><\/p>\n

   a)<\/strong> Gövde yumrular\u0131yla üreme birçok bitkide gözlenmektedir. Buna verilebilecek en güzel örnek patatestir.<\/em> Patates gibi bitkiler, yumru \u015feklinde toprakalt\u0131 gövdelerinden üretilir. Bu bitkiler, yumru gövdenin göz bulunan bölgeleri dikilerek ço\u011falt\u0131l\u0131r. Patates<\/span>, yer elmas\u0131<\/span>, sar\u0131msak <\/span>gibi depo organlar\u0131 olan yumrular, nemli ortamlarda çimlenerek yeni bitkileri olu\u015fturur.<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/span><\/span> <\/p>\n

   b)<\/strong> So\u011fanla üreme ise so\u011fan<\/span>, <\/em>zambak <\/span>ve lale <\/span>gibi bitkilerde görülür. Gövdenin en alt ucundan geli\u015fmeye ba\u015flayan rizomlar yeralt\u0131nda uzamaya devam eder ve uygun ortam ko\u015fullar\u0131nda yeni bir bitkiyi olu\u015fturur.<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

3. Sürünücü gövde ile üreme:<\/strong> <\/span><\/p>\n

Çilek<\/span>, toprak üzerinde sürünücü gövdeyle,<\/span><\/p>\n

A<\/span>yr\u0131k otlar\u0131<\/span>, yeralt\u0131 gövdesiyle,<\/span><\/p>\n

Bö\u011fürtlen<\/span>, dal ve gövde uçlar\u0131n\u0131n köklenmesiyle vejetatif olarak ürer.<\/span><\/p>\n

 \"\"<\/span><\/p>\n

Resim: <\/strong>Çile\u011fin üremesi<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

    Hayvanlar ve protistler haricindeki birçok çok-hücreli canl\u0131, sporogenez denilen süreçte spor üretir. Sporlar, döllenme olmadan yeni canl\u0131 meydana getirme özelli\u011fine sahiptir. Spolar, üzeri sa\u011flam bir örtü ile kapl\u0131 özelle\u015fmi\u015f hücrelerdir. Olumsuz çevre \u015fartlar\u0131na dayan\u0131kl\u0131d\u0131rlar. Uygun \u015fartlar meyana gelince mitoz ile yeni canl\u0131y\u0131 olu\u015ftururlar. <\/span><\/p>\n

  4. Sporlanma (Sporogoni):<\/h3>\n

 <\/h3>\n

 \"\"<\/span><\/p>\n

Resim: <\/strong>Küf mantar\u0131n\u0131n sporlar\u0131<\/span><\/p>\n

 <\/strong> <\/span>   Ço\u011falma, sporlar\u0131n bölünme geçirmesiyle sa\u011flan\u0131r. Bitkiler<\/span> ve birçok alg<\/span> türü, sporlu mayoz geçirir; burada mayoz bölünme sonucu haploid sporlar olu\u015fur, gametler de\u011fil. Bu sporlar da yine döllenme olmaks\u0131z\u0131n çok hücreli bireyler olmak üzere büyürler (bitkilerde buna gametofit denilir). Bu haploid canl\u0131lar mitoz yoluyla gametleri olu\u015fturur, dolay\u0131s\u0131yla mayoz ve gamet olu\u015fumu farkl\u0131 nesillerde meydana gelir. (Hayvanlarda ise döllenmenin hemen ard\u0131ndan mayoz bölünme ba\u015flar.)<\/span><\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

Resim:  <\/strong>Karayosununda spor üretimi için olu\u015fan kapsül<\/span> <\/strong> <\/span><\/p>\n

\"\"<\/strong><\/span><\/p>\n

Resim:  <\/strong>E\u011freltiotunda spor üretimi<\/span><\/p>\n

 5- Rejenerasyon (Fragmantasyon):<\/h3>\n

 <\/p>\n

   Ebeveynin bir parças\u0131ndan (fragman\u0131ndan) büyüyüp geli\u015fen bir yavru söz konusudur. Her fragman, yepyeni bir eri\u015fkin bireye dönü\u015für. Halkal\u0131 solucanlar<\/span>, denizy\u0131ld\u0131zlar\u0131<\/span>, baz\u0131 mantar <\/span>ve bitkiler<\/span> bu \u015fekilde ürer.<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

Resim: <\/strong>Planaryan\u0131n rejenerasyonla üremesi; her parça yeni bir canl\u0131ya dönü\u015für.<\/span><\/p>\n

    Örne\u011fin, denizy\u0131ld\u0131z\u0131ndan kopan bir kol ana gövdedeki hücreler taraf\u0131ndan tamamland\u0131\u011f\u0131 gibi, ayr\u0131lan kolun içerisindeki hücreler de kopan koldan yeni bir gövde olu\u015ftururlar. Baz\u0131 mantarlar<\/span>, fotosentetik algler<\/span> ve bakterilerle simbiyotik ya\u015fam süren likenlerin pek <\/span>ço\u011fu, yavrular\u0131n her iki simbiyotik canl\u0131y\u0131 içermesini garantilemek için bu yolla ürer.<\/span> <\/span><\/p>\n

\"\"<\/span> <\/p>\n

   Daha kompleks canl\u0131larda görülen rejenerasyon özelli\u011fi ise vücut hücrelerinin tamirinden ibarettir<\/strong>; yani yeni canl\u0131lar ortaya ÇIKMAZ. Kertenkelenin kopan kuyru\u011funu yenilemesi, a\u011f\u0131z dokular\u0131m\u0131z\u0131n veya karaci\u011fer hücrelerimizin yenilenmesi gibi. \u0130ki i\u015flem birbiriyle kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmamal\u0131d\u0131r. Transdiferensiyasyon <\/strong>konusunda bkz.<\/a> <\/em><\/span><\/p>\n

 7. Agamogenesis:<\/h3>\n

   Erkek gametin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 gerektirmeyen her türlü üreme \u015feklidir. Partenogenez ve apomiksis buna örnektir.<\/span> <\/span><\/p>\n