{"id":203,"date":"2026-08-21T12:03:04","date_gmt":"2026-08-21T12:03:04","guid":{"rendered":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=203"},"modified":"2026-08-21T13:13:11","modified_gmt":"2026-08-21T13:13:11","slug":"gen-ceviktir-matt-ridley","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=203","title":{"rendered":"Gen \u00c7eviktir \u2014 Matt Ridley"},"content":{"rendered":"

 <\/span>                                          \"\"<\/p>\n

GEN ÇEV\u0130KT\u0130R: Do\u011fu\u015ftan gelen özellikler mi, çevresel etkenler mi? <\/h3>\n

  <\/strong><\/span>   Matt Ridley’nin önemli ve bilgi yükleyici kitab\u0131 The Agile Gene: How Nature Turns on Nurture <\/em>(2003) <\/em>yaln\u0131zca evrim kuram\u0131n\u0131n ilginç ç\u0131kar\u0131mlar\u0131n\u0131 ve kazan\u0131mlar\u0131n\u0131 bize sunmakla kalm\u0131yor, ayn\u0131 zamanda da kitab\u0131n ana çat\u0131s\u0131n\u0131 olu\u015fturan çok daha önemli bir konuyu enine boyuna irdeliyor. Bu konu, çe\u015fitli sohbet ortamlar\u0131nda ve bazen de hayat\u0131m\u0131zdaki çok basit meselelere aç\u0131klama getirme çabalar\u0131m\u0131zda s\u0131kl\u0131kla kar\u015f\u0131m\u0131za ç\u0131kan bir sorun. Bilim ve felsefe dünyas\u0131nda yüzy\u0131llard\u0131r tart\u0131\u015f\u0131lan (ve halen de tart\u0131\u015f\u0131lmaya devam edilen) bu konu, kitab\u0131n altba\u015fl\u0131\u011f\u0131ndan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 üzere insan\u0131 insan yapan \u015feyin ne oldu\u011fu, beynimizin evriminde nelerin rol oynad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Ba\u015fka bir deyi\u015fle ki\u015fili\u011fimizin, davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n, seçimlerimizin, eylemlerimizin olu\u015fmas\u0131nda iki etkenden hangisinin etkili oldu\u011fu: Genler (kal\u0131t\u0131m, do\u011fa) mi, yoksa çevre (yeti\u015ftirme) mi? Bu entellektüel ihtilaf, kitapta do\u011fa-yeti\u015ftirme<\/strong> (nature versus nurture)<\/em> tart\u0131\u015fmas\u0131 olarak tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Yaz\u0131m\u0131 sonuna kadar okuyacak kadar sab\u0131rl\u0131 ve merakl\u0131 ki\u015filerin kazan\u0131mlarla ayr\u0131lmas\u0131n\u0131 umuyorum.<\/span> <\/p>\n

   Genom çal\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve genlerin hayat\u0131m\u0131zdaki öneminin gitgide daha da iyi anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir neslin çocuklar\u0131 olarak hemen bir taraf tutma e\u011filimiyle okumaya ba\u015flayabilece\u011finiz kitap, sonuna kadar her iki taraf\u0131 da hakl\u0131 ç\u0131karan verileri ve görü\u015fleri detaylar\u0131yla bize sunuyor; sürekli iki uç aras\u0131nda gidip gelmemizi sa\u011flayarak gayet temiz ve tarafs\u0131z bir biçimde, daha da önemlisi bilimsellik ve ku\u015fkuculuktan ödün vermeksizin uzla\u015fmac\u0131 bir sonuca ula\u015fmay\u0131 amaçl\u0131yor. Ama bunu yaparken genlerin önemini sürekli vurgulamaktan da çekinmiyor; insanlar\u0131n ço\u011funun sosyoloji hakk\u0131nda söyleyece\u011fi çok \u015fey varken, biyoloji hakk\u0131nda daha az bilgiye sahip oldu\u011fu gerçe\u011fini dü\u015fününce gayet isabetli bir tutumdur bu.<\/span> <\/p>\n

   Yazar\u0131n -ve \u015fahsen benim de- dü\u015füncem, insan do\u011fas\u0131 aç\u0131s\u0131ndan hem do\u011fan\u0131n hem de yeti\u015ftirmenin, biri di\u011ferine üstün gelmemek ko\u015fuluyla rol oynad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Her biri di\u011ferini farkl\u0131 \u015fartlar alt\u0131nda yönlendirir, de\u011fi\u015ftirir. K\u0131sacas\u0131 “yeti\u015ftirme arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla do\u011fa” argüman\u0131, insan denen canl\u0131 hakk\u0131nda bilgi edinmek için tutulmas\u0131 gereken do\u011fru yoldur. Gerek biyolojiye, gerekse de sosyolojiye ilgi duyan herkesin okumas\u0131 gereken bir eser oldu\u011funu söyledikten sonra, kitapta yer alan konular\u0131 yazar\u0131n tercih etti\u011fi biçimde bölüm bölüm ele alarak, sizlerin de bu bilgi hazinesinden faydalanma iste\u011finizi te\u015fvik etmeyi umuyorum. Ama önce, bu do\u011fa-yeti\u015ftirme sorununa biraz daha aç\u0131kl\u0131k getirmek ad\u0131na kitaptan al\u0131nt\u0131 yapmak yerinde olacak:<\/span> <\/p>\n

“Yeti\u015ftirmenin etkisi geri döndürülebilir; do\u011fan\u0131n etkisi için bu mümkün de\u011fildir. Bu yüzden entellektüeller yüzy\u0131l boyunca çevrenin ne\u015feli iyimserli\u011fini, genlerin kasvetli Kalvincili\u011fine ye\u011f tuttu.” (s. 179)<\/span> <\/p>\n

“Niyetim, genomun asl\u0131nda her \u015feyi de\u011fi\u015ftirdi\u011fini göstermektir. Bunu yaparken tart\u0131\u015fmay\u0131, taraflardan birinin lehine bitirmeyi amaçlam\u0131yorum, fakat ortada bir yerde bulu\u015fmalar\u0131n\u0131 sa\u011flayacak bir zenginlik kataca\u011f\u0131m\u0131 dü\u015fünüyorum. Genlerin insan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 nas\u0131l etkiledi\u011finin ke\u015ffiyle birlikte, insan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n genleri nas\u0131l etkiledi\u011finin ke\u015ffi, tart\u0131\u015fmay\u0131 bütünüyle yeniden \u015fekillendirmek üzeredir. Bu tart\u0131\u015fma art\u0131k do\u011fa-yeti\u015ftirme kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 olarak görülemez, olaya yeti\u015ftirme arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla do\u011fa olarak bak\u0131lmal\u0131d\u0131r. Genler canl\u0131n\u0131n yeti\u015fti\u011fi ortama göre harekete geçecek \u015fekilde tasarlanm\u0131\u015ft\u0131r. Neler döndü\u011fünü anlamak için önyarg\u0131lar\u0131 y\u0131kmal\u0131, zihninizi yeni görü\u015flere açmal\u0131s\u0131n\u0131z. Genlerin, davran\u0131\u015flar\u0131n ipini oynatan kukla ustalar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131, aksine davran\u0131\u015flar\u0131n merhametine kalm\u0131\u015f kuklalar olduklar\u0131 bir dünyaya ad\u0131m atmal\u0131s\u0131n\u0131z; bu dünyada içgüdüler ö\u011frenmenin kar\u015f\u0131t\u0131 de\u011fildir, kimi zaman çevre etkileri genetik etkilerden daha kal\u0131c\u0131d\u0131r; ayr\u0131ca do\u011fa da yeti\u015ftirmenin kendini sergileyebilece\u011fi \u015fekilde tasarlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu ucuz, görünü\u015fte bo\u015f ifadeler, bilim ortam\u0131nda ilk defa hayat buluyor. Genomun en kuytu yerlerinden ç\u0131kan tuhaf öyküler anlatarak insan beyninin yeti\u015ftirmeye uygun olarak nas\u0131l meydana geldi\u011fini göstermektir niyetim. Özünde sav\u0131m \u015fudur: genomun üzerindeki s\u0131r perdesini kald\u0131rd\u0131kça, genlerin deneyimlere duyarl\u0131 olduklar\u0131n\u0131 görüyoruz.” (s. 4)<\/span> <\/p>\n

   Kitap, konuyla ilgili k\u0131sa bir tarihçe sunmak ve mevcut ihtilaf\u0131 daha iyi anlamam\u0131z\u0131 sa\u011flamak ad\u0131na ilginç bir giri\u015f yaz\u0131s\u0131yla ba\u015fl\u0131yor: On \u0130ki K\u0131ll\u0131 Adam<\/strong>.<\/span> Burada Ridley, 1903 y\u0131l\u0131nda çekilmi\u015f hayali bir foto\u011frafa bakmam\u0131z\u0131 istiyor. Foto\u011frafta do\u011fa-yeti\u015ftirme tart\u0131\u015fmas\u0131 aç\u0131s\u0131ndan önemli mihenk ta\u015flar\u0131n\u0131 yerle\u015ftirmi\u015f olan 12 önemli bilim insan\u0131 bulundu\u011funu varsay\u0131yor ve her birinin simgeledi\u011fi görü\u015fü vurguluyor. Tabi bu insanlar hiçbir zaman böyle bir karede bir araya gelmemi\u015ftir; maksat, bu yolla kitab\u0131n genel çat\u0131s\u0131n\u0131 olu\u015fturmakt\u0131r. Ridley ilerleyen bölümlerde her görü\u015fe ve takipçisi olan ba\u015fka görü\u015flere ayr\u0131 ayr\u0131 de\u011finerek yukar\u0131da al\u0131nt\u0131lad\u0131\u011f\u0131m sav\u0131n\u0131 güçlendiriyor. <\/span>Bu foto\u011frafa girmeyi ba\u015faran “on iki k\u0131ll\u0131 adam” ve simgeledikleri (savunduklar\u0131) görü\u015fler \u015föyledir:<\/span><\/p>\n

Charles Darwin<\/strong> – \u0130nsan ki\u015filiklerinin kuyruksuz maymun davran\u0131\u015flar\u0131nda aranmas\u0131 gerekti\u011fini; insan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n evrensel özellikleri oldu\u011funun gösterilmesi gerekti\u011fini söylemi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

Francis Galton<\/strong> – Kal\u0131t\u0131m\u0131n her \u015fey oldu\u011funu savunmu\u015ftur.<\/span><\/p>\n

William James<\/strong> – \u0130nsanlar\u0131n da en az hayvanlar kadar içgüdüye sahip oldu\u011funu savunmu\u015ftur.<\/span><\/p>\n

Hugo de Vries<\/strong> – Mendel gibi, ama ondan 30 y\u0131l sonra kal\u0131t\u0131m yasalar\u0131n\u0131 bulmu\u015ftur.<\/span><\/p>\n

Ivan Pavlov<\/strong> – Deneyimcilik savunucusudur, insan zihninin anahtar\u0131n\u0131n \u015fartl\u0131 refleksler oldu\u011funu savunmu\u015ftur. (Evet, köpeklerinden bildi\u011fimiz Pavlov bu.)<\/span><\/p>\n

John Broadus Watson<\/strong> – Pavlov’un görü\u015flerini davran\u0131\u015fç\u0131l\u0131\u011fa uyarlam\u0131\u015ft\u0131r, ki\u015fili\u011fin e\u011fitimle de\u011fi\u015ftirilebilece\u011fini savunmu\u015ftur.<\/span><\/p>\n

Emil<\/strong> Kraepelin<\/strong> ve Sigmund Freud<\/strong> – Nesiller boyunca, psikiyatristleri biyolojiden uzak tutmu\u015flar, hastalar\u0131n sorunlar\u0131n\u0131n ki\u015fisel geçmi\u015flerinde aranmas\u0131 gerekti\u011fini savunmu\u015flard\u0131r.<\/span><\/p>\n

Francis Emile Durkheim<\/strong> – Toplumsal olgular\u0131n gerçekli\u011finin, bile\u015fenlerinin toplam\u0131ndan daha fazla oldu\u011funu öne sürmü\u015ftür. \u0130\u015fbölümünü savunmu\u015f, sosyal olgularda biyolojinin bir etken oldu\u011funu reddetmi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

Franz Boas<\/strong> – \u0130nsan do\u011fas\u0131n\u0131n kültür taraf\u0131ndan \u015fekillendirildi\u011fini ve tersinin geçerli olamayaca\u011f\u0131n\u0131 savunmu\u015ftur.<\/span><\/p>\n

Jean Piaget<\/strong> – Taklitçilik ve ö\u011frenme üzerine kuramlar geli\u015ftirmi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

Konrad Lorenz<\/strong> – “Damgalama” (imprinting) <\/em>kavram\u0131n\u0131 tan\u0131mlam\u0131\u015f ve içgüdü çal\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 yeniden canland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span> <\/p>\n

   Bu görü\u015flerin tümü belli ölçüde do\u011frudur, bu bilim insanlar\u0131n\u0131n hepsi bir yere kadar hakl\u0131d\u0131r. Çünkü insan do\u011fas\u0131 tüm bu bile\u015fenlerin toplam\u0131ndan meydana gelir, biri olmadan formülümüz eksik ve hatal\u0131 olacakt\u0131r. Fakat;<\/span> <\/p>\n

 “Her birini anlamak için, genleri anlamam\u0131z gerekir. \u0130nsan zihninin ö\u011frenmesini, hat\u0131rlamas\u0131n\u0131, taklit etmesini, damgalanmas\u0131n\u0131, kültür edinmesini, içgüdüleri aç\u0131\u011fa vurmas\u0131n\u0131 mümkün k\u0131lan genlerdir. Genler kukla ustas\u0131 ya da plan de\u011fildir, sadece kal\u0131t\u0131m aktar\u0131c\u0131lar\u0131 da de\u011fildir. Hayat boyunca faaldirler; birbirilerini aç\u0131p kapat\u0131rlar; çevreye tepki verirler. Rahimde beden ile beynin meydana getirilmesini yönlendirirler, fakat deneyimlere tepki olarak bir zamanlar in\u015fa ettiklerini söküp yeniden yaparlar. Eylemlerimizin hem nedeni hem de sonucudurlar.” (s. 7)<\/span> <\/p>\n

   \u0130nsan genomundan elde edilen yeni bilgilerin do\u011fa-yeti\u015ftirme tart\u0131\u015fmas\u0131 aç\u0131s\u0131ndan önemli aç\u0131l\u0131mlar\u0131 vard\u0131r. Bir genin anlat\u0131m\u0131n\u0131 harekete geçirmek, ba\u015fka bir genin anlat\u0131m\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirebilir ve zaten karma\u015f\u0131k olan bu sistemin içerisine e\u011fitim, beslenme, kavga, a\u015fk gibi etkenlerin eklenmesiyle i\u015fler daha da çetrefilli hale gelir. Basit aç\u0131klamalar (Daniel Dennett<\/a>’\u0131n tabiriyle “açgözlü indirgemecilik” savlar\u0131) hatal\u0131 ç\u0131kar\u0131mlara yol açabilir.  Bu anlamda “bilmem ne geni” (e\u015fcinsellik geni, zeka geni, sald\u0131rganl\u0131k geni vb) gibi kavramlar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n yol açabilece\u011fi yan\u0131lg\u0131lar kitap boyunca vurgulanmaktad\u0131r.<\/span> <\/p>\n

   \u0130deal Hayvan<\/span><\/strong><\/span> isimli 1. bölüm, 17. yüzy\u0131lda hüküm süren ve Descartes’\u0131n görü\u015flerinde vücut bulan genel kan\u0131 ile ba\u015fl\u0131yor. Descartes insanlar\u0131n rasyonel, hayvanlar\u0131n ise otomatik bir mekanizma oldu\u011funu savunmu\u015ftu. Ancak Darwin zaman\u0131nda bu görü\u015fe kar\u015f\u0131t olarak iki farkl\u0131 bak\u0131\u015f aç\u0131s\u0131 geli\u015fmeye ba\u015flad\u0131. \u0130çgüdücüler (“insanlar, içgüdüleri taraf\u0131ndan yönlendirilen otomatlard\u0131r”<\/em>) ve zihinciler (“hayvan beyninde mant\u0131k ve dü\u015fünce yetene\u011fi vard\u0131r.”<\/em>) Hayvanlar konusundaki bilgisizlik, her iki bak\u0131\u015f aç\u0131s\u0131ndan kaynaklanan hatal\u0131 ç\u0131kar\u0131mlar\u0131n bir süre daha ya\u015famas\u0131na yard\u0131mc\u0131 oldu. (Örne\u011fin, her hayvan\u0131n zihninin insan zihnine benzedi\u011fi, sadece zekalar\u0131n\u0131n çocukluk döneminde dondurulmu\u015f oldu\u011fu, örne\u011fin bir \u015fempanzenin akl\u0131n\u0131n ergenlik ça\u011f\u0131ndaki bir gencinki kadar veya bir köpe\u011fin zekas\u0131n\u0131n çocu\u011funki kadar oldu\u011fu vb hatal\u0131 ç\u0131kar\u0131mlar.)<\/span><\/p>\n

“Kuyruksuz maymunlar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131 hakk\u0131nda o kadar az bilgi mevcuttu ki onlar\u0131 insanlar\u0131n ilkel hali olarak de\u011ferlendirmek, kuyruksuz maymun olmay\u0131 ba\u015faran karma\u015f\u0131k hayvanlar olarak görmekten daha kolayd\u0131.” (s. 13)<\/span> <\/p>\n

   \u0130lerleyen süreçte,<\/span><\/p>\n

“…sosyologlar ve antropologlar, insana has bir özellik olan kültüre yapt\u0131klar\u0131 vurguyla, insan içgüdüleri konusunu neredeyse yasaklad\u0131lar. 20. yüzy\u0131l\u0131n ortas\u0131na gelindi\u011finde hayvan zihninden, insan içgüdülerinden bahsetmek sanki bir küfürdü.” (s. 15)<\/span> <\/p>\n

   Bunlar\u0131n hepsi, 1960 y\u0131l\u0131nda bilim e\u011fitimi almam\u0131\u015f genç bir kad\u0131n olan Jane Goodall’\u0131n \u015fempanzeleri incelemeye ba\u015flamas\u0131yla de\u011fi\u015fti. 1. bölüm boyunca en yak\u0131n atalar\u0131m\u0131z olan \u015fempanzeler, bonobolar ve goriller hakk\u0131nda elde edilen ilginç bilgiler anlat\u0131l\u0131yor. Özellikle cinsellik ve beslenme al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131n hayvanlar\u0131n sosyal ya\u015fant\u0131lar\u0131 üzerindeki etkileri ve baz\u0131 hayvanlar\u0131n kültürü aktarma özellikleri gösterdi\u011fine ili\u015fkin örnekler ilginizi çekecektir diye dü\u015fünüyorum. Örne\u011fin, bebek öldürmenin gorillerde do\u011fal bir içgüdü oldu\u011funu, ama \u015fempanzelerde bunun çok daha az ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyor muydunuz? Neden böyle oldu\u011funu merak edenlerin kitab\u0131 okumas\u0131 gerekecek.<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Resimde Jane Goodall bir yavru \u015fempanzeyle görülüyor.<\/span><\/em> <\/p>\n

   Konuyla ba\u011flant\u0131l\u0131 bulgulara ait kaynaklar\u0131 dipnotlarda bize sunan, ayr\u0131ca her birini genetik altyap\u0131yla sa\u011flamla\u015ft\u0131rmay\u0131 da ihmal etmeyen Ridley’i bu noktada tebrik etmek gerekiyor. Genlerde meydana gelen ufac\u0131k de\u011fi\u015fimlerin canl\u0131 üzerinde yaratabilece\u011fi sonuçlar, evrimin i\u015fleyi\u015fini anlamak aç\u0131s\u0131ndan da çok faydal\u0131.<\/span> <\/p>\n

“Bu de\u011fi\u015fimler, genlerin kendisi de\u011fi\u015fime bile u\u011framadan yepyeni bir türün ortaya ç\u0131kmas\u0131n\u0131 mümkün k\u0131labilir.” (s.40)<\/span> <\/p>\n

   Örne\u011fin yavru hayvanlar\u0131n sald\u0131rgan olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 veya korku duymad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu özelliklerin beyindeki limbik sistemin geli\u015fiminin son a\u015famalar\u0131nda (özellikle de 13. bölgede) ortaya ç\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyor muydunuz? Yani arkada\u015f canl\u0131s\u0131 veya evcil bir hayvan yeti\u015ftirmek için hayvan\u0131n beyin geli\u015fimini tamamlanmadan durdurmak yeterlidir; çünkü hayvan, limbik sistemindeki 13. bölgenin küçük kalmas\u0131 halinde sald\u0131rganl\u0131k ve korku duymayacakt\u0131r. Bunun için de genlerin ba\u015flat\u0131c\u0131 (promoter<\/em>) bölgelerinde de\u011fi\u015fiklik yaparak genin anlat\u0131m\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek yeterlidir.  Acaba bu yöntem insanlarda da i\u015fe yarar m\u0131, veya türümüz son zamanlarda bir evcille\u015fme süreci geçirmi\u015f midir? Bunlar cevaplanmay\u0131 bekleyen sorulard\u0131r, ama i\u015fin özü \u015fudur:<\/span><\/p>\n

 “Nereye baksan\u0131z bizim davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131zla hayvanlar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131 aras\u0131nda benzerlik vard\u0131r. Bu benzerlikleri de öyle Descartes’\u0131n hal\u0131s\u0131n\u0131n alt\u0131na süpüremezsiniz.” (s. 19)<\/span> <\/p>\n

   \u0130çgüdüler Demeti<\/strong> <\/span>isimli 2. bölüm, o zamanlar hakim olan deneyimcilik<\/strong> görü\u015füne (yani davran\u0131\u015flar\u0131n deneyimlerle ortaya ç\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunan görü\u015fe) \u015fiddetle kar\u015f\u0131 ç\u0131kan ve 12 k\u0131ll\u0131 adam\u0131m\u0131zdan biri olan William James’in fikirleriyle ba\u015fl\u0131yor. James 1880’de yay\u0131mlanan kitab\u0131nda, do\u011fu\u015ftanc\u0131l\u0131k<\/strong> (nativizm<\/em>) görü\u015fünü, yani insanlar\u0131n do\u011fu\u015ftan gelen e\u011filimlerle donat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 öne sürüyordu. 20. yüzy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda bu görü\u015f neredeyse hiç talep görmedi, çünkü hemen herkes mant\u0131kla içgüdülerin kar\u015f\u0131t oldu\u011funu varsay\u0131yordu. \u0130\u015fe bebek ve çocuklar\u0131 inceleyerek ba\u015flayan James, günümüzde evrimsel psikoloji olarak bilinen yakla\u015f\u0131m\u0131 sanki önceden görmü\u015f gibidir. Çocuklarda içgüdü olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 korkular hakk\u0131nda, “Kendine güvenen evrimci bu korkular\u0131 aç\u0131klamakta zorluk ya\u015famaz.”<\/em> der James.<\/span> <\/p>\n

   Bu bölümde yer verilen, oksitosin ve vazopressin hormonlar\u0131 ile bu hormonlara ait reseptörlere ili\u015fkin çal\u0131\u015fmalar\u0131n da çok ilginç oldu\u011funu söylemeliyim. Özellikle Tom Insel ve ekibinin 1980’lerde bozk\u0131r s\u0131çanlar\u0131 üzerinde yapt\u0131\u011f\u0131 çal\u0131\u015fmalar, a\u015fk ve tek e\u015flilik konular\u0131na farkl\u0131 bak\u0131\u015f aç\u0131lar\u0131 geli\u015ftirmenizi sa\u011flayabilir. (Bozk\u0131r s\u0131çanlar\u0131, tek e\u015fli olmalar\u0131 nedeniyle di\u011fer fareler aras\u0131nda bir istisnad\u0131r.)<\/span> <\/p>\n

“Hem insanlarda hem de kemirgenlerde cinsel ili\u015fki, beyinde bu hormonlar\u0131n üretilmesini tetikler. \u0130ki hormonun da reseptörü asl\u0131nda ayn\u0131d\u0131r, beynin de ayn\u0131 yerlerinde olu\u015fturulurlar. Bozk\u0131r s\u0131çanlar\u0131nda oldu\u011fu gibi, insan reseptör genlerinin (3. kromozomda) ba\u015flat\u0131c\u0131 bölgesinde küçük de olsa o ek DNA parças\u0131 bulunmaktad\u0131r … A\u015f\u0131k oldu\u011funu söyleyen ki\u015fi sevdi\u011finin resmine bakt\u0131\u011f\u0131nda beyin taray\u0131c\u0131s\u0131nda \u0131\u015f\u0131ldad\u0131\u011f\u0131 görülen beynin belirli bölgeleri, öylesine tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 birinin resmine bakt\u0131\u011f\u0131nda \u0131\u015f\u0131ldamaz. Bu beyin bölgeleri kokainle harekete geçen beyin bölgeleriyle ayn\u0131d\u0131r.” (s. 55-56)<\/span> <\/p>\n

   A\u015fk\u0131n veya sevginin görülemedi\u011fini kim söylemi\u015f? \ud83d\ude42<\/span> <\/p>\n

   Bu bölüm boyunca cinsiyet fark\u0131ndan do\u011fan farkl\u0131l\u0131klar\u0131 ve e\u015f seçimine yönelik bilgileri de\u011ferlendiriyor Ridley. Ayr\u0131ca e\u015fcinsellik, kad\u0131n-erkek aras\u0131ndaki empati kurma yetene\u011fi vb konulardaki farkl\u0131l\u0131klar (halk psikolojisi-halk fizi\u011fi<\/strong>) ve do\u011fu\u015ftan gelen yetenekler ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak ele al\u0131n\u0131yor. O yüzden 2. bölümün, birçok okuyucunun belki de en keyifle okuyaca\u011f\u0131 bölüm olaca\u011f\u0131 kan\u0131s\u0131nday\u0131m.<\/span> <\/p>\n

   Ak\u0131c\u0131 Bir \u015eiir<\/strong> <\/span>isimli 3. bölümde çift ve tek yumurta ikizleriyle yap\u0131lan çal\u0131\u015fmalar\u0131 ve o dönem yükselen Freudçu psikanaliz ak\u0131m\u0131n\u0131 y\u0131kan davran\u0131\u015f geneti\u011fi<\/strong>ni ele al\u0131yor Ridley. Ki\u015fili\u011fin, zekan\u0131n, dini e\u011filimlerin, sald\u0131rganl\u0131\u011f\u0131n vb olu\u015fumunda genlerin ne kadar etkili oldu\u011funu vurguluyor.<\/span><\/p>\n

“Günümüzde psikologlar ki\u015fili\u011fi 5 boyutta tarif ediyor, ‘büyük be\u015f’ denilen etkenlerle: aç\u0131kl\u0131k (openness<\/em>), vicdan (conscientousness<\/em>), çevreyle ilgi kurma (extraversion<\/em>), uzla\u015fma (agreebleness<\/em>) ve evham (neurocism<\/em>). Anketler bu boyutlardan her biri için ki\u015fisel puan\u0131 belirler, bunlar da birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak varyasyon gösteriyor gibidir … Her durumda ki\u015filikteki de\u011fi\u015fkenli\u011fin %40’tan biraz fazlas\u0131 genetik etkenler yüzünden, %10’dan az\u0131 ortak çevresel etkenler (ço\u011funlukla aile) yüzünden, yakla\u015f\u0131k %25’i birey taraf\u0131ndan tecrübe edilmi\u015f özgün çevresel etkiler (hastal\u0131k, kazalar, okuldaki arkada\u015flar\u0131 vs) yüzündendir. Geri kalan %25 ise yaln\u0131zca ölçüm hatas\u0131d\u0131r … \u0130kizlerle yap\u0131lan çal\u0131\u015fmalar bir anlamda ‘ki\u015filik’ kelimesinin bir manas\u0131 oldu\u011funu kan\u0131tlad\u0131 … Freudçu kesinliklerle geçen bir yüzy\u0131ldan sonra bu içkin karakterin içinde büyüdü\u011fü aileden ne kadar az etkilendi\u011fini bulmak sezgilerimize ters dü\u015fer.” (s. 98-99)<\/span> <\/p>\n

“…DNA \u015fifresindeki bir de\u011fi\u015fikli\u011fin ne kadar kolayl\u0131kla ki\u015filikte gerçek bir de\u011fi\u015fiklik olarak yans\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 göstermek istiyorum … Protein tarifindeki de\u011fi\u015fim gerçekten de ki\u015filikte de\u011fi\u015fime yol açabilir.” (s. 101)<\/span> <\/p>\n

   Sebeplerin Delili\u011fi<\/span><\/strong> <\/span>isimli 4. bölüm, ak\u0131l hastal\u0131klar\u0131n\u0131n (özellikle de \u015fizofreni<\/strong>nin) do\u011fa-yeti\u015ftirme tart\u0131\u015fmas\u0131 kapsam\u0131nda ele al\u0131n\u0131\u015f\u0131n\u0131 içeriyor. Zaman\u0131nda \u015fizofreniyi ilk kez te\u015fhis eden ve ona “erken bunama” (demans prekoks<\/em>) ad\u0131n\u0131 veren Kraepelin’in, hastal\u0131\u011f\u0131n sebebini bulmaya yönelik çal\u0131\u015fmalar\u0131 sayesinde Freudçu psikanalizin önünü nas\u0131l açt\u0131\u011f\u0131 anlat\u0131l\u0131yor. 1920-1970 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda psikiyatri dünyas\u0131nda popülerle\u015fen psikanaliz furyas\u0131 ile ak\u0131l hastal\u0131klar\u0131n\u0131n biyolojik yönünün nas\u0131l kenara at\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anlat\u0131l\u0131yor.<\/span> <\/p>\n

“Ak\u0131l hastal\u0131klar\u0131n\u0131n biyolojik aç\u0131klamalar\u0131 bir küfür haline gelmi\u015fti. Bütün etkin dinler gibi, psikanaliz de kendi hizmetinin gereklili\u011fine kan\u0131t olarak ku\u015fkuculu\u011fu yeniden tan\u0131mlama maharetini gösterdi. Bir doktor reçeteye yat\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 yaz\u0131yorsa ya da psikanalize \u015füpheyle yakla\u015f\u0131yorsa, ancak kendi nevrozunu d\u0131\u015fa vuruyor olabilirdi.” (s. 120)<\/span> <\/p>\n

   Dördüncü Boyuttaki Genler<\/span><\/strong><\/span> isimli 5. bölümde Ridley, taklitçilik ve ö\u011frenme kuramlar\u0131n\u0131 ele alarak bunlar\u0131n sinirbilimsel yakla\u015f\u0131mlar\u0131na de\u011finiyor. Do\u011fu\u015ftanc\u0131l\u0131k<\/strong> ile geli\u015fimcilik<\/strong> aras\u0131ndaki sava\u015f\u0131n her iki taraf\u0131 da hakl\u0131 ç\u0131karan yönlerine örnekler veriliyor.<\/span> <\/p>\n

“\u0130nsanlar da dahil bütün primatlar\u0131n deneyimlere tepki olarak yeni kortikal sinir hücreleri olu\u015fturduklar\u0131, kullan\u0131lmay\u0131nca da bunlar\u0131 kaybettikleri art\u0131k kesindir. Beynin ilk olu\u015fumundaki bütün belirlenimcili\u011fe ra\u011fmen, deneyimlerin bu ba\u011flant\u0131lara incelik kazand\u0131rd\u0131\u011f\u0131na yönelik çok say\u0131da bulgu vard\u0131r, bunlar\u0131n say\u0131s\u0131 da artmaktad\u0131r.” (s. 172)<\/span> <\/p>\n

“E\u011fitimin amac\u0131, akl\u0131 bilgiyle doldurmaktansa hayatta gerekli olabilecek beyin devrelerine al\u0131\u015ft\u0131rma yapt\u0131rmakt\u0131r. Al\u0131\u015ft\u0131rmayla bu devreler palazlan\u0131r. \u0130nsao\u011flunun bu özelli\u011fi mikroskopik solucanlarla payla\u015fmas\u0131 inan\u0131lmaz bir \u015feydir.” (s. 173)<\/span> <\/p>\n

   Geli\u015fim Y\u0131llar\u0131<\/span><\/strong> <\/span>adl\u0131 6. bölüm, 12 k\u0131ll\u0131 adam\u0131m\u0131zdan biri olan Lorenz taraf\u0131ndan bilimsel olarak tan\u0131mlanan damgalanma<\/strong> (imprinting<\/em>) olgusuna de\u011finiyor. (Damgalanma: Bir canl\u0131n\u0131n, hayat\u0131n\u0131n belli bir döneminde çok h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde ö\u011frenme becerisine denir. Özellikle yumurtadan ç\u0131kt\u0131ktan k\u0131sa süre sonra yürümeye ba\u015flayan ku\u015f türlerindeki anneyi takip etme davran\u0131\u015f\u0131yla örneklenir.) Asl\u0131nda Douglas Spalding, Lorenz’den de önce bu olguya dikkat çekmi\u015f, ama amatör bir biyolog olmas\u0131ndan ötürü gerekli ampirik verileri sunamam\u0131\u015ft\u0131. Damgalanma çevrenin (yani yeti\u015ftirmenin) ürünü müdür, yoksa do\u011fan\u0131n (yani genlerin) m\u0131? Damgalanma olay\u0131nda beynin hangi bölgesi ve hangi genler-kimyasallar etkindir? Bu ba\u011flamda do\u011fum öncesi (ana rahminde) meydana gelen de\u011fi\u015fikliklerin yavrular üzerindeki etkisine ili\u015fkin örnekler ele al\u0131n\u0131yor. Sonuçta anne rahmi de yeti\u015ftirmenin vücut buldu\u011fu yerdir.<\/span><\/p>\n

“Kaz yavrusunun dünyaya gelmesi daha 15 saati bulmam\u0131\u015fsa ya da 3 günü geçmi\u015fse, hayvan damgalanmaya aç\u0131kt\u0131. Damgaland\u0131ktan sonra da ba\u015fka bir annenin arkas\u0131ndan gitmeyi ö\u011frenemiyordu.” (s. 180)<\/span> <\/p>\n

   Damgalanma olgusu insanlar için de geçerlidir:<\/span> <\/p>\n

“\u015eive bu duruma aç\u0131k bir örnektir. Gençlikleri s\u0131ras\u0131nda insanlar aksanlar\u0131n\u0131 kolayca de\u011fi\u015ftirir, genelde etraflar\u0131nda bulunan ya\u015f\u0131tlar\u0131n\u0131n aksanlar\u0131n\u0131 edinirler. Fakat 15 ila 25 ya\u015f aras\u0131nda bir yerde bu esneklik ortadan kaybolur. Ondan sonra ki\u015fi ba\u015fka bir ülkeye göç edip orada ya\u015fasa da aksan\u0131 pek de\u011fi\u015fmez.” (s. 198)<\/span> <\/p>\n

   Ders Almak<\/span><\/strong> <\/span>isimli 7. bölümde \u015fartl\u0131 reflekslerin olu\u015fumu, damgalanman\u0131n tersi olan ve Seligman taraf\u0131ndan tan\u0131mlanan haz\u0131rl\u0131kl\u0131 ö\u011frenme<\/strong> (prepared learning) kavram\u0131 ele al\u0131n\u0131yor. Bu ba\u011flamda özellikle bebek maymunlarla H. Harlow’un yapt\u0131\u011f\u0131 tel anne-kuma\u015f anne deneyleri ve Mineka’n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 y\u0131lan korkusu-çiçek korkusu deneyleri önemli ve ilginç. Bunlar, ö\u011frenmede içgüdülerin de rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 göstermi\u015ftir.<\/span> <\/p>\n

“Bana kal\u0131rsa Mineka’n\u0131n ke\u015ffi, Harlow’un tel anneleriyle birlikte deneysel psikolojinin en büyük anlar\u0131ndan biriydi. Farkl\u0131 \u015fekillerde bu deney tekrarland\u0131, fakat hep ayn\u0131 sonuca ula\u015f\u0131ld\u0131: maymunlar y\u0131lanlardan korkmay\u0131 çok kolay ö\u011frenir; ba\u015fka nesnelerden korkmay\u0131 bu kadar kolay ö\u011frenmezler.” (s. 229)<\/span> <\/p>\n

   Yine bu bölümde uzun süredir ilgimi çeken ve Donald Hebb taraf\u0131ndan tan\u0131mlanan Hebb korelasyonuna da k\u0131saca de\u011finilmi\u015f. Baz\u0131 \u015feylere neden tak\u0131nt\u0131l\u0131 oldu\u011fumuz, unutman\u0131n zorlu\u011fu ve sinir hüreleri aras\u0131nda olu\u015fan devrelerin önemine vurgu yapmak ad\u0131na burada Hebb’in 1949 tarihli makalesinden bir al\u0131nt\u0131 yapmak uygun olur:<\/span> <\/p>\n

“A hücresinin aksonu B hücresinini uyaracak kadar yak\u0131nsa, durmadan, \u0131srarla sinyal göndermesini sa\u011fl\u0131yorsa, hücrelerden birinde ya da ikisinde bir büyüme süreci ya da metabolik de\u011fi\u015fim gerçekle\u015fir. B’yi ate\u015fleyen hücrelerden biri olarak A’n\u0131n etkinli\u011fi artar.”<\/span> <\/p>\n

“Hebb’in demeye çal\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131, ö\u011frenme s\u0131k kullan\u0131lan ba\u011flant\u0131lar\u0131n güçlendirilmesinden olu\u015fur.” (s. 233)<\/span> <\/p>\n

   Kültür Muammas\u0131<\/span><\/strong><\/span> isimli 8. bölüm, ad\u0131ndan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 üzere kültür kavram\u0131yla ilgili bak\u0131\u015f aç\u0131lar\u0131n\u0131 sunuyor bizlere.<\/span> <\/p>\n

“Günümüzde dünyaya gelen her çocuk kal\u0131t\u0131mla belli bir gen tak\u0131m\u0131 al\u0131r, deneyimlerden de çok \u015fey ö\u011frenir. Fakat edindi\u011fi ba\u015fka \u015feyler de vard\u0131r: kelimeler, dü\u015fünceler, uzakta ya da uzun zaman önce ba\u015fka insanlar\u0131n icat etti\u011fi araç gereçler. \u0130nsan türü dünyaya hakimken gorillerin soyunun tükenme tehlikesi alt\u0131nda olmas\u0131 aram\u0131zdaki %5’lik DNA fark\u0131ndan kaynaklanmaz, hatta sebep belirli bir kültür uyar\u0131nca hareket edebilmemiz bile de\u011fildir; nedeni, kültürel birikim ve k\u0131tadan k\u0131taya, nesilden nesle bilgi aktarabilmemizdir.” (s. 238)<\/span> <\/p>\n

   Burada 12 adamdan ikisiyle konuya giri\u015f yap\u0131yor Ridley: “Kültür insan do\u011fas\u0131n\u0131 \u015fekillendirir” <\/em>diyerek antropolojide bir reform gerçekle\u015ftiren Boas ve “sosyal hadiseler sadece sosyal alg\u0131larla aç\u0131klanabilir, biyolojik bir aç\u0131klama gerektirmez”<\/em> diyerek Boas’tan daha az sa\u011fduyulu bir görü\u015fü savunan Durkheim. Durkheim, Boas’\u0131n aksine sosyolojiyi bo\u015f sayfa görü\u015fünün rotas\u0131na sokmu\u015ftur.<\/span> <\/p>\n

“Çevrenin önemini belirtmesine kar\u015f\u0131n Boas bo\u015f sayfa görü\u015fünün a\u015f\u0131r\u0131 uç bir noktas\u0131nda yer alm\u0131yordu. Bireyle \u0131rk aras\u0131ndaki önemli ayr\u0131m\u0131n fark\u0131ndayd\u0131. Bireyler aras\u0131ndaki do\u011fu\u015ftan gelen büyük ki\u015filik farklar\u0131n\u0131, \u0131rklar aras\u0131ndaki do\u011fu\u015ftan gelen farkl\u0131l\u0131klardan saymamak gerekti\u011fini anlam\u0131\u015ft\u0131. Bu görü\u015fün genetik aç\u0131dan do\u011fru oldu\u011fu daha sonra Richard Lewontin taraf\u0131ndan kan\u0131tlanacakt\u0131.” (s. 241)<\/span> <\/p>\n

“Genlerin hem do\u011fan\u0131n hem de yeti\u015ftirmenin kökeninde oldu\u011fu iddiam\u0131 sürdüreceksem, genlerin kültürün olu\u015fmas\u0131n\u0131 nas\u0131l mümkün k\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 aç\u0131klamam gerekir. Kültürel bir uygulamaya yönelik genler oldu\u011funu ileri sürerek de\u011fil, çevre \u015fartlar\u0131na tepki veren genler oldu\u011funu bir kez daha ileri sürerek bunu yapmaya niyetliyim; yani genleri esas neden olarak de\u011fil, mekanizma olarak sunaca\u011f\u0131m.” (s. 247)<\/span> <\/p>\n

   Bunu diyerek en yak\u0131n akrabalar\u0131m\u0131z olan \u015fempanzelere ve onlar\u0131n kültür olu\u015fturma süreçlerine ili\u015fkin bilgi yüklemeye ba\u015flar Ridley. Bu k\u0131s\u0131mda son zamanlarda sinirbilim camias\u0131ndan popüler bilime geçi\u015f yapmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015f ilginç bir konu olan ayna nöronlar<\/strong> ve onlar\u0131n ka\u015fifi olan Rizzolatti’ye de\u011finmeden geçmemi\u015f. (Ayna nöronlar, hayvan hem bir eylem gerçekle\u015ftirdi\u011finde hem de ayn\u0131 eylemi bir ba\u015fkas\u0131 gerçekle\u015ftirdi\u011finde etkinle\u015fen sinir hücreleridir.)<\/span> <\/p>\n

   Elbette kültür dendi\u011finde akl\u0131m\u0131za ilk gelen \u015fey olan dil yetene\u011fi de yine bu bölümde detayl\u0131ca ele al\u0131n\u0131yor. ASPM, FOXP2 gibi genleri hat\u0131rlatarak, “kültüre imkan veren genlere”<\/em> k\u0131saca ve oldukça temkinli bir \u015fekilde de\u011finiyor Ridley:<\/span> <\/p>\n

“Fakat bilimin ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda böyle kilit bir gene bu kadar erken bir a\u015famada rastlanmas\u0131n\u0131 beklemek fazla iyimserlik olurdu, o yüzden FOXP2 geninin yan\u0131t oldu\u011funu sanm\u0131yorum. Az say\u0131daki gende de\u011fi\u015fim gerçekle\u015fti\u011fini tahmin ediyorum, çünkü söz konusu s\u0131çrama anidir, bilimin bu genleri aç\u0131\u011fa ç\u0131karmas\u0131 da uzun sürmeyebilir. … Genler makinenin di\u015flileridir, gökteki tanr\u0131lar de\u011fillerdir. Hem d\u0131\u015f hem de iç etkiler yüzünden hayat boyunca aç\u0131l\u0131p kapan\u0131rken görevleri çevreden gelen bilgiyi so\u011furmakt\u0131r, en az\u0131ndan geçmi\u015fte biriktirilmi\u015f bilgiyi aktaracak kadar. Genler bilgi ta\u015f\u0131maktan fazlas\u0131n\u0131 yapar; deneyimlere tepki verirler.” (s. 271-272)<\/span> <\/p>\n

   Gen’in Yedi Anlam\u0131<\/span><\/strong> <\/span>isimli 9. bölüm 12 adam\u0131m\u0131zdan biri olan De Vries ile ba\u015fl\u0131yor. De Vries kendisinden yakla\u015f\u0131k 44 y\u0131l önce kal\u0131t\u0131m yasalar\u0131n\u0131 ortaya koyarak geneti\u011fin temellerini atm\u0131\u015f olan Gregor Mendel’den çakt\u0131rmadan etkilenmi\u015f ve 1900 y\u0131l\u0131nda konuyla ilgili radikal bir kuram yay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131:<\/span>   <\/em><\/p>\n

   “Organizmalar\u0131n kendilerine özgü özellikleri ayr\u0131 birimlerden meydana gelir”<\/em> diyerek Pangen<\/strong> ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi kal\u0131t\u0131m partiküllerinin, tür bariyerine tak\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri sürmü\u015ftü. 1909 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde “pangen” kelimesi yerine “gen” deniyordu. (Hat\u0131rlatma: Darwin, Türlerin Kökeni’ni De Vries’in kuram\u0131ndan tam 41 y\u0131l önce 1859’da yay\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131.)<\/span> <\/p>\n

   Bu bölümde gen kavram\u0131na bu \u015fekilde giri\u015f yapt\u0131ktan sonra genlerle ilgili çe\u015fitli tan\u0131mlar ele al\u0131n\u0131yor. Aralar\u0131nda belki de en a\u015fina oldu\u011fumuz Dawkins’in bencil gen<\/a><\/em> kavram\u0131na yönelik ele\u015ftirilere de de\u011finiyor Ridley.<\/span> <\/p>\n

“En çok Richard Dawkins’in ‘bencil gen’ deyi\u015fiyle bilinen bu kavram birçok insana büyülüymü\u015f gibi gözükür. Teleolojik dü\u015fünceye o kadar al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r ki zihninde bencillik amac\u0131 olmadan bir genin nas\u0131l bencilce hareket edece\u011fini dü\u015fleyemezler.” (s. 281)<\/span> <\/p>\n

   Ayr\u0131ca çok önemli bir konu olan cinsel seçilime<\/strong> de de\u011finmeden geçmiyor. Bu anlamda erkekli\u011fin geli\u015fiminde kilit rol oynayan ve Y kormozomunda yer alan SRY geninden bahsediyor.<\/span><\/p>\n

“Cinsel seçilim, Darwin’in uzun süre yads\u0131nm\u0131\u015f öteki kuram\u0131d\u0131r. En uygun bireyin hayatta kalmas\u0131n\u0131 de\u011fil, üremesini öngörür.” (s. 284)<\/span> <\/span><\/p>\n

“Genelgeçer bir tan\u0131mla, memeli embriyonunun erkekle\u015fmek için tüm ihtiyac\u0131 tek bir SRY genidir, di\u015fi olmak için de ayn\u0131 genin çal\u0131\u015fan bir versiyonundan mahrum olunmal\u0131d\u0131r.” (s. 282)<\/span> <\/p>\n

   Çeli\u015fkili Dersler Bütçesi<\/span><\/strong><\/span> isimli 10. bölümde, ana fikir olarak Ridley’nin vermek istedi\u011fi görü\u015f \u015fudur: “Genlerden korkmay\u0131n. Onlar tanr\u0131 de\u011fildir; onlar çark\u0131n di\u015flileridir.”<\/em> Ayr\u0131ca ebeveynlerin, akranlar\u0131n ve \u0131rklar\u0131n çocuklar\u0131n ki\u015filik geli\u015fimlerine etkileri anlat\u0131l\u0131yor, tabi ki genlerin de. Örne\u011fin yüksek faaliyetli MAOA genlerine (bu gen X kromozomunda yer al\u0131r) sahip olanlar\u0131n küçükken kötü muamele görmeye ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k gösterdi\u011fini biliyor muydunuz? Bunlar kötü muameleye ra\u011fmen büyüdüklerinde pek sorun ya\u015fam\u0131yormu\u015f. Ama ayn\u0131 kötü muameleyi gören ve bu geni dü\u015fük faaliyet gösteren bireyler büyüdüklerinde antisosyal oluyormu\u015f. Genlerin ki\u015fili\u011fimize bu kadar etki ediyor olmas\u0131n\u0131n, benim gibi bir “bencil gen” taraftar\u0131n\u0131 bile epey \u015fa\u015f\u0131rtt\u0131\u011f\u0131n\u0131 söylemeliyim. Bu bölümde anne baban\u0131z, karde\u015fleriniz ve tabi ki kendiniz hakk\u0131nda çok faydal\u0131 bilgiler bulaca\u011f\u0131n\u0131za eminim.<\/span> <\/p>\n

   Bu bölümde ilginizi çekece\u011fini dü\u015fündü\u011füm bir di\u011fer konu da \u015fu bizim me\u015fhur “özgür irade”<\/strong> meselesi. Bununla ilgili sadece bir al\u0131nt\u0131 yapmakla yetinece\u011fim. Karar\u0131, kitab\u0131n tamam\u0131n\u0131 okudu\u011funuzda kendiniz verirsiniz; ama yine de anahtar kelimenin “dairesel nedensellik” oldu\u011funu söyleyerek bir ipucu vermi\u015f olay\u0131m. Özgür iradeyle ilgili videoyu izlemek için t\u0131klay\u0131n<\/a>. <\/span> <\/p>\n

“Alman felsefeci Henrik Walter, eksiksiz bir özgür irade idealinin gerçekten bir yan\u0131lsama oldu\u011funa, fakat insanlarda bunun daha a\u015fa\u011f\u0131 bir biçiminin bulundu\u011funa inan\u0131r. Buna do\u011fal özerklik der ve bunun beyin içindeki geri bildirim döngülerinden türedi\u011fini söyler. Bu döngülerde bir sürecin sonuçlar\u0131, bir sonraki sürecin ba\u015flang\u0131ç ko\u015fullar\u0131n\u0131 olu\u015fturur. Beyindeki sinir hücreleri, daha mesajlar\u0131n\u0131 göndermeyi bitirmeden, al\u0131c\u0131dan yan\u0131t al\u0131rlar. Bu tepki gönderdikleri mesaj\u0131 de\u011fi\u015ftirir, mesaj da verilen tepkiyi de\u011fi\u015ftirir vs. Bu görü\u015f birçok bilinç kuram\u0131n\u0131n temelidir … Genler bile bo\u011faz\u0131na kadar dairesel nedenselli\u011fe batm\u0131\u015ft\u0131r. Beyin biliminde son y\u0131llarda yap\u0131lm\u0131\u015f uzak ara en önemli ke\u015fif, hem genlerin eylemlerden hem de eylemlerin genlerden etkilendi\u011finin anla\u015f\u0131lmas\u0131d\u0131r. Ö\u011frenme ile bellek i\u015flerini yürüten CREB genleri davran\u0131\u015flar\u0131n sadece sebebi de\u011fildir; ayn\u0131 zamanda sonuçlar\u0131d\u0131r.” (s. 322-323)<\/span> <\/p>\n

   10. ve son bölümün ismi Homo Stramineus: Hayali Dü\u015fman<\/strong><\/span>.<\/span> (Stramineus<\/em>, samandan veya çöpten yap\u0131lma anlam\u0131na gelir.) <\/span>Bu bölümü çok k\u0131sa iki al\u0131nt\u0131yla özetleyerek, ba\u015fta dü\u015fündü\u011fümden çok daha uzun hale gelen yaz\u0131m\u0131 art\u0131k sonland\u0131r\u0131yorum. Umar\u0131m bu önemli eseri al\u0131p okuman\u0131z konusunda bir parça da olsa sizleri te\u015fvik edebilmi\u015f, hiç de\u011filse okumayacak olanlar\u0131n temel kavramlara a\u015fina olmas\u0131n\u0131 sa\u011flayabilmi\u015fimdir:<\/span> <\/p>\n

“Bir görü\u015fün do\u011fru olmas\u0131, ba\u015fka bir görü\u015fün yanl\u0131\u015f oldu\u011funu kan\u0131tlamaz.” (s. 326)<\/span> <\/p>\n

“Bu deneyler, varl\u0131klar\u0131n esnek olabilmesi anlam\u0131nda genlerin duyarl\u0131l\u0131k örne\u011fi oldu\u011funu, deneyimlere hizmet etti\u011fini gösterir. Do\u011fa-yeti\u015ftirme tart\u0131\u015fmas\u0131 öldü. Ya\u015fas\u0131n yeti\u015ftirme arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla do\u011fa!” (s. 328)<\/span> <\/p>\n

   Kitab\u0131n yazar\u0131 hakk\u0131nda bilgi:<\/span><\/strong><\/span> 1958 do\u011fumlu Matt Ridley, doktoras\u0131n\u0131 Oxford Üniversitesi zooloji dal\u0131nda yapm\u0131\u015f bir popüler bilim yazar\u0131d\u0131r. \u0130ngiliz yazar\u0131n eserleri birçok dile çevrilmi\u015f ve ona çe\u015fitli ödüller kazand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Üç y\u0131l Wall Street Journal’da insan do\u011fas\u0131n\u0131n bilimi ve ç\u0131kar\u0131mlar\u0131 konusunda yaz\u0131lar yazm\u0131\u015f, halihaz\u0131rda da The Times dergisinde bilim, çevre ve ekonomi konular\u0131nda kö\u015fe yazarl\u0131\u011f\u0131 yapmaktad\u0131r. <\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

   \u015eu yaz\u0131lar da ilginizi çekebilir:<\/span><\/strong><\/p>\n