{"id":21,"date":"2026-08-21T11:58:08","date_gmt":"2026-08-21T11:58:08","guid":{"rendered":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=21"},"modified":"2026-08-21T13:35:09","modified_gmt":"2026-08-21T13:35:09","slug":"bir-kara-deligin-yaricapi-olculdu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=21","title":{"rendered":"Bir kara deli\u011fin yar\u0131\u00e7ap\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc"},"content":{"rendered":"

   Bilim insanlar\u0131, ilk kez “madde için geri dönü\u015fü olmayan” noktay\u0131 ölçmeyi ba\u015fard\u0131 <\/h3>\n

 <\/p>\n

    Bir kara deli\u011fin kenar\u0131nda kütleçekim kuvveti o kadar büyüktür ki, etraf\u0131ndaki her \u015fey onun içine çekilir. Kara deliklerin event horizon<\/strong> <\/span>(olay ufku) isimli bir s\u0131n\u0131r\u0131 vard\u0131r ve buray\u0131 geçen hiçbir \u015fey (bu ister y\u0131ld\u0131z, ister gaz veya \u0131\u015f\u0131k olsun) oradan kurtulamaz; sonsuza kadar kara deli\u011fin içinde kaybolur. MIT Haystack Gözlemevi’nden Shep Doeleman<\/em> bunu \u015föyle aç\u0131kl\u0131yor: “Bu bölge, bizim evrenimizin ç\u0131k\u0131\u015f kap\u0131s\u0131 gibidir. O kap\u0131dan girerseniz, art\u0131k geri dönü\u015fü yoktur.”<\/span><\/span> <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

   Ancak event horizon s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 her \u015fey geçemez ve kara deli\u011fin yörüngesinde, d\u0131\u015far\u0131da kalanlar\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 kozmik bir trafik kilitlenmesi ya\u015fan\u0131r. Kara deli\u011fin etraf\u0131nda, maddeden meydana gelen ve akresyon diski<\/strong> <\/span>denilen bir yap\u0131 olu\u015fur. Akresyon diski, kara deli\u011fin etraf\u0131nda \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na yak\u0131n bir h\u0131zda döner ve kara deli\u011fi ‘besler’. Bu disk zamanla, kara deli\u011fin, etraf\u0131nda dönen madde ile ayn\u0131 yönde dönmesine (spin yapmas\u0131na) neden olur ve bu spirale yakalanan manyetik alanlardan kaynaklanan yüksek h\u0131z\u0131l\u0131 bir jet olu\u015fturur. Event horizon, gözlemlenmesi imkans\u0131z gibi görünen hayali bir s\u0131n\u0131r olsa da, gök bilimciler yapt\u0131klar\u0131 çal\u0131\u015fmayla, dev bir kara deli\u011fin etraf\u0131ndaki bu bölgenin görüntüsünü elde etmeyi ve akresyon diskinin en iç yörüngesinin çap\u0131n\u0131 ölçmeyi ba\u015fard\u0131. Bulgular, Science<\/em> dergisinde yay\u0131mland\u0131.<\/a> <\/span> <\/p>\n

\"\"  <\/p>\n

   Söz konusu dev kara delik, bizim galaksimiz olan Samanyolu’ndan yakla\u015f\u0131k 50 milyon \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 uzaktal\u0131kta bulunan M87<\/strong> galaksisinin merkezinde yer al\u0131yor. Bu devasa kara deli\u011fin kütlesi, 6 milyar Güne\u015f’e e\u015fde\u011fer.<\/span> Bu çal\u0131\u015fmadan ç\u0131kan sonuçlara göre, kara deli\u011fin etraf\u0131nda dönen madde, M87 galaksisinden yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 gördü\u011fümüz güçlü<\/span> \u0131\u015f\u0131k jetlerinin <\/span><\/strong>de kayna\u011f\u0131. Evrendeki birçok galakside buna benzer \u0131\u015f\u0131k saç\u0131lmalar\u0131 gözlemliyoruz. Yukar\u0131da da aç\u0131kland\u0131\u011f\u0131 gibi, bu yüksek h\u0131zl\u0131 \u0131\u015f\u0131k jetlerinin, merkezlerinde bulunan kara deliklerin içine dü\u015fen maddeden kaynakland\u0131\u011f\u0131 dü\u015fünülüyordu. Ancak bugüne kadar hiçbir teleskop, bu öngörüyü do\u011frulayabilmek için gözlem yapmam\u0131za izin verecek keskinli\u011fe sahip de\u011fildi. ABD’nin Hawaii, California ve Arizona eyaletlerindeki dört farkl\u0131 bölgeden teleskobu birbirine ba\u011flayan gök bilimciler,<\/span> Event Horizon Teleskobu<\/strong> <\/span>isimli çok güçlü bir ‘sanal teleskop’ olu\u015fturdu.<\/span> <\/p>\n

   Bununla, maddenin bir kara delik etraf\u0131nda dola\u015fmas\u0131n\u0131n mümkün oldu\u011fu en iç (akresyon diskinin en içteki) yörüngenin, kara deli\u011fin event horizon bölgesinin sadece 5.5 kat\u0131 büyüklü\u011fünde oldu\u011funu hesaplad\u0131lar. <\/span>Doeleman’\u0131n söyledi\u011fine göre; bu en iç yörünge, güne\u015f sisteminin yakla\u015f\u0131k 5 kat\u0131, veya Güne\u015f’in Dünya’ya olan uzakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n 750 kat\u0131. Fizik yasalar\u0131na göre bu büyüklük, akresyon diskinin kara delikle ayn\u0131 yönde döndü\u011füne i\u015faret ediyor. Yani galaksilerin merkezinden saç\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 gördü\u011fümüz jetlerin, kara delikler taraf\u0131ndan olu\u015fturuldu\u011fu öngörülerini do\u011frulayan ilk do\u011frudan gözlem.<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Görsel:<\/strong> Centaurus A galaksisinden saç\u0131lan \u0131\u015f\u0131k jetleri (NASA)<\/em><\/p>\n

Yap\u0131lacak ke\u015fifler, Einstein’\u0131n teorisinin her ko\u015fulda geçerli olup olmad\u0131\u011f\u0131 sorusuna da yan\u0131t verecek<\/h3>\n

    Süperdev kara delikler Albert Einstein’\u0131n teorisine göre uzayda var olduklar\u0131 öngörülen en ekstrem olgulard\u0131r. Kara delikten ve etraf\u0131nda olu\u015fan akresyon diskinden saç\u0131lan yüksek h\u0131zl\u0131 jetler, birçok galaktik süreci ba\u015flatabilecek (y\u0131ld\u0131z olu\u015fumu gibi) güçte. Bu jetlerin yörüngeleri hakk\u0131nda yap\u0131lacak olan ke\u015fifler, kütleçekiminin en bask\u0131n kuvvet oldu\u011fu bölgelerindeki kara deliklerin devinimlerine dair bilim adamlar\u0131na yepyeni bilgiler sunacak. Doeleman, böylesine ekstrem ko\u015fullar\u0131n oldu\u011fu bir ortam\u0131n, Einstein’\u0131n genel görelilik teorisini de do\u011frulay\u0131c\u0131 nitelikte oldu\u011funu belirtiyor ve ekliyor: “ Einstein’\u0131n teorileri, dü\u015fük kütle çekim alanlar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu ortamlar için (Dünya, Güne\u015f Sistemi gibi) zaten do\u011frulanm\u0131\u015f durumda. Fakat teorilerin yerle bir olabilece\u011fi tek ortam olan bir kara deli\u011fin yörüngesi için henüz netlik kazanm\u0131\u015f de\u011fil.”<\/span><\/span> <\/p>\n

   Event Horizon Teleskobu, dünyan\u0131n çe\u015fitli yerlerinde konumland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olan 50’ye yak\u0131n çana\u011f\u0131 birle\u015ftirerek bu görü\u015f keskinli\u011fini daha da art\u0131rmay\u0131 amaçlayan oldukça yeni bir projedir. \u015eu anda bile, Hubble teleskobundan 2000 kat daha fazla detay sunmaktad\u0131r. Jetlerin temel do\u011fas\u0131 hala gizemini koruyor, ama bilimin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda geli\u015fen teleskop teknolojisinin çok da uzak olmayan bir gelecekte, kara deliklerin ve di\u011fer kozmolojik gizemlerin anla\u015f\u0131lmas\u0131nda bize yepyeni kap\u0131lar aralayaca\u011f\u0131 kesin.<\/span> <\/p>\n

 <\/p>\n

   \u015eu yaz\u0131lar da ilginizi çekebilir: <\/strong><\/span><\/p>\n