{"id":214,"date":"2026-08-21T12:03:05","date_gmt":"2026-08-21T12:03:05","guid":{"rendered":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=214"},"modified":"2026-08-21T13:08:56","modified_gmt":"2026-08-21T13:08:56","slug":"kiyametin-super-canlilari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=214","title":{"rendered":"K\u0131yametin s\u00fcper canl\u0131lar\u0131"},"content":{"rendered":"

   <\/span>Bugün biliyoruz ki gezegenimizdeki ya\u015fam bundan yakla\u015f\u0131k 3,5-3,9 milyar y\u0131l önce ba\u015flad\u0131 ve günün birinde de sona erecek; en az\u0131ndan ya\u015fam ko\u015fullar\u0131 birçok canl\u0131n\u0131n hayat\u0131n\u0131 sürdürememesine sebep olacak \u015fekilde de\u011fi\u015fecek. Gezegenimizin geçmi\u015finde \u015fu an için bildi\u011fimiz 5 büyük tükenme olay\u0131 (kitlesel yok olu\u015f) meydana gelmi\u015ftir. Bunlardan ilki (Ordovisyen-Silüryen tükenmesi)<\/strong> yakla\u015f\u0131k 439 milyon y\u0131l önce meydana gelmi\u015f ve deniz canl\u0131s\u0131 familyalar\u0131n\u0131n %25’inin, deniz canl\u0131s\u0131 cinslerinin de %60’\u0131n\u0131n yok olmas\u0131na neden olmu\u015ftur. En büyük tükenme olay\u0131 ise bundan yakla\u015f\u0131k 250 milyon y\u0131l önce ya\u015fanan, mevcut canl\u0131 türlerinin %90-95’inin ölümüne yol açan ve Büyük Yok Olu\u015f<\/a> olarak da bilinen Permiyen-Triyas <\/strong>Yok Olu\u015fudur. Tarihsel anlamda en yak\u0131n zamanl\u0131 olan\u0131 ise 65 milyon y\u0131l önce meydana gelen ve dinozorlar da dahil olmak üzere hayvanlar\u0131n %85’inin neslinin tükenmesine yol açan Kretase-Paleojen<\/em> (eski ad\u0131yla Kretase-Tersiyer<\/em>) yok olu\u015fudur.<\/span> <\/p>\n

\"\"  <\/p>\n

   Gezegenimizin gelece\u011fine ili\u015fkin tahminler, elimizdeki birtak\u0131m uzun dönemli etkilere bak\u0131larak yap\u0131labilmektedir. En önemli etkiler Dünya yüzeyindeki kimyasal süreçler, gezegenin iç k\u0131s\u0131mlar\u0131ndaki so\u011fuma, Güne\u015f Sistemi’ndeki di\u011fer nesnelerle olan etkile\u015fim ve Güne\u015f’in parlakl\u0131\u011f\u0131nda meydana gelen art\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca \u015fu anki gidi\u015fat\u0131n devam etmesi halinde, teknolojinin de bu süreçte büyük bir etkisi olacak gibi görünüyor. Öncelikle bu uzun dönemli etkiler konusunda bildiklerimizin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, Dünya’n\u0131n gelece\u011fine ili\u015fkin beklenen senaryoyu k\u0131saca özetleyelim:<\/span> <\/p>\n

   Önümüzdeki 4 milyar y\u0131l içinde Güne\u015f’in parlakl\u0131\u011f\u0131 artt\u0131kça (1,1 milyon y\u0131l içinde \u015fu andakinden %10 fazla olacak), Güne\u015f’ten Dünya’ya ula\u015fan radyasyon miktar\u0131nda da ciddi bir art\u0131\u015f ya\u015fanacak; bunun sonucunda silikat minerallerinin ayr\u0131\u015fma oran\u0131 artacak ve böylece atmosferdeki karbondioksit oran\u0131nda büyük bir dü\u015fü\u015f meydana gelecek. 600 milyon y\u0131l içinde karbondioksit seviyesi, a\u011façlar için gerekli olan C3<\/sub> karbon fiksasyon fotosentezi aç\u0131s\u0131ndan yetersiz hale gelecek. Baz\u0131 a\u011façlar C4<\/sub> fiksasyon yöntemini kulland\u0131klar\u0131 için dü\u015fük karbondioksit seviyelerine daha dayan\u0131kl\u0131 olsalar da, eninde sonunda ölecekler ve Dünya’daki bitkilerin ya\u015fam\u0131 sona ermi\u015f olacak. Bitki ya\u015fam\u0131n\u0131n sona ermesini takiben onlara ba\u011f\u0131ml\u0131 olan birçok canl\u0131 türü de yok olup gidecek. Güne\u015f’in artan parlakl\u0131\u011f\u0131 ayr\u0131ca, atmosferin “nemli bir seraya” dönü\u015fmesine neden olarak okyanuslar\u0131n buharla\u015fmas\u0131na da yol açacak. Bütün bunlar\u0131n sonucunda meydana gelebilecek bir di\u011fer durum da, levha tektoni\u011finin ve dolay\u0131s\u0131yla gezegenin manyetik dinamosunun sona ermesidir. Böylece manyetosfer bozunacak, d\u0131\u015f atmosferdeki gazlarda h\u0131zl\u0131 bir azalma meydana gelecek ve Dünya yüzeyindeki \u0131s\u0131 art\u0131\u015f\u0131 bir “kaçak sera etkisi” yaratacak (4 milyar y\u0131l sonra). \u0130\u015fte bu noktada, Dünya’daki canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n neredeyse tamam\u0131 yok olup gidecek. Bir de daha uzun vadede yap\u0131lan tahminler var; bunlar aras\u0131nda en yüksek ihtimale sahip olan senaryoya göre, 7,5 milyar y\u0131l içinde k\u0131rm\u0131z\u0131 dev a\u015famas\u0131na gelmi\u015f olan Güne\u015f gezegenimizi içine çekip yok edecek. Bu senaryolara ek olarak bir de yine yakla\u015f\u0131k 4 milyar y\u0131l sonra gerçekle\u015fece\u011fi hesaplanan, bizim galaksimiz olan Samanyolu’nun kom\u015fusu Andromeda galaksisiyle çarp\u0131\u015fma ihtimali var; bununla ilgili ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 \u015fu yaz\u0131da<\/a> bulabilirsiniz.<\/span><\/p>\n

\"\" <\/p>\n

   Di\u011fer yandan Dünya’daki ya\u015fam, hiç bu a\u015famalara geçilemeden çok daha beklenmedik etkenlerle de son bulabilir; nükleer sava\u015ftan, pandemik salg\u0131nlardan tutun da bir gökta\u015f\u0131 çarpmas\u0131na kadar (Kretase-Paleojen <\/em>yok olu\u015fundaki gibi), \u015fu anda belki akl\u0131m\u0131za bile gelmeyen birçok faktör ortaya ç\u0131kabilir. Ama sebebi ne olursa olsun, canl\u0131lar aç\u0131s\u0131ndan t\u0131pk\u0131 geçmi\u015fte oldu\u011fu gibi risk yaratan pek çok farkl\u0131 ko\u015fulun meydana gelece\u011fi aç\u0131k. Bunlar\u0131 iklim de\u011fi\u015fimleriyle birlikte gelen a\u015f\u0131r\u0131 so\u011fuk, a\u015f\u0131r\u0131 s\u0131cak, kurakl\u0131k, radyasyon, atmosfer gazlar\u0131nda de\u011fi\u015fim, toksik etkiler ve atmosferik bas\u0131nç de\u011fi\u015fiklikleri \u015feklinde s\u0131ralayabiliriz.<\/span> <\/p>\n

   Yaz\u0131n\u0131n bundan sonraki bölümünde, Dünya’n\u0131n gelece\u011finde ya\u015fanacak bu zor ko\u015fullar alt\u0131nda -din konusundaki görü\u015flerimi bilenlerin yanl\u0131\u015f anlamayaca\u011f\u0131ndan duydu\u011fum güvenle bir benzetme yapmak gerekirse, “k\u0131yamet günlerinde”- hayatta kalma \u015fans\u0131 yüksek olan birtak\u0131m süper canl\u0131lara, di\u011fer bir deyi\u015fle ekstremofillere<\/strong> k\u0131saca de\u011finmek istiyorum. Belki de bu ba\u011flamda ço\u011fumuzun ilk akl\u0131na gelen hamamböcekleri olacakt\u0131r; ama i\u015f hayatta kalma rekorlar\u0131na geldi\u011fi zaman önceli\u011fi onlara veremiyoruz (neyse ki!). Önce bu ekstrem ko\u015fullara, sonra da bu süper canl\u0131lara k\u0131saca de\u011finmeden evvel kriptobiyoz ad\u0131 verilen bir süreçten bahsetmek faydal\u0131 olur.<\/span> <\/p>\n

   <\/strong><\/span>Kriptobiyoz<\/strong>, bir organizman\u0131n de\u011fi\u015fen ya\u015fam ko\u015fullar\u0131na (kurakl\u0131k, dondurucu so\u011fuk, oksijensizlik gibi) uyum sa\u011flamak için metabolizmas\u0131n\u0131 s\u0131f\u0131rlamak suretiyle girdi\u011fi bir süreçtir. Bu a\u015famada metabolizma tamamen duraca\u011f\u0131 için üreme, geli\u015fme ve tamir i\u015flemleri gerçekle\u015fmez. Kriptobiyoz halindeki bir canl\u0131, ortam ko\u015fullar\u0131 düzelene kadar -veya sonsuza dek- hayatta kalabilir; ko\u015fullar yeniden uygun hale geldi\u011fi zaman da eski metabolik durumuna dönerek ya\u015fam\u0131n\u0131 sürdürür. Kriptobiyozun birçok türü vard\u0131r, ama bu yaz\u0131da bunlar\u0131n ayr\u0131nt\u0131lar\u0131na çok fazla girmek istemiyorum; o yüzden \u015fimdi gelin, \u015fu ekstrem ko\u015fullara k\u0131saca göz atal\u0131m.<\/span><\/p>\n

SO\u011eUK<\/h3>\n

   So\u011fuksever organizmalarla ilgili ara\u015ft\u0131rmalar bilim insanlar\u0131 için özellikle önem ta\u015f\u0131r, çünkü Güne\u015f Sistemi’nde dünyad\u0131\u015f\u0131 ya\u015fam\u0131n olabilece\u011fini dü\u015fündü\u011fümüz bütün bölgeler (Mars ve Europa gibi) so\u011fuk ve buzludur. Dünya’daki habitatlardan %80’inin \u0131s\u0131s\u0131 5°C’den dü\u015füktür. Bu s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n alt\u0131na indi\u011finizde, canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n kimyasal süreçlerini düzenleyen enzimlerin çal\u0131\u015fmas\u0131 ciddi anlamda yava\u015flar. S\u0131cakl\u0131k 0°C’nin de alt\u0131na dü\u015ftü\u011fü zaman ko\u015fullar daha da a\u011f\u0131rla\u015f\u0131r; hücrelerin etraf\u0131nda buz kristalleri olu\u015fmaya ba\u015flar ve bu kristaller hücrelerin içindeki suyu çekerek, zarlar\u0131n\u0131n ve içeriklerinin y\u0131rt\u0131larak zarar görmesine sebep olur.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/span> <\/p>\n

   Fakat yine de bu zorlay\u0131c\u0131 ko\u015fullar alt\u0131nda hayatta kalabilen canl\u0131lar vard\u0131r. Baz\u0131 canl\u0131lar\u0131n vücudunda üretilen antifriz proteinleri<\/strong> (AFP), küçük buz kristallerine ba\u011flanarak buzun büyümesini ve yeniden kristalle\u015fmesini engeller. So\u011fuk k\u0131yametin süper canl\u0131lar\u0131 listesinde ilk akl\u0131m\u0131za gelenler mikroplar olabilir (akl\u0131n\u0131za yine hamamböcekleri geldiyse, so\u011fuktan pek de ho\u015flanmad\u0131klar\u0131n\u0131 hat\u0131rlatay\u0131m); ama so\u011fu\u011fa en dayan\u0131kl\u0131 olan mikrop türlerinin bile -15°C’nin alt\u0131nda üremeleri duraca\u011f\u0131 için birincilik ödülünü onlara veremiyoruz. Bu \u015feref, çok daha karma\u015f\u0131k hayvanlara aittir. Örne\u011fin Tardigradlar <\/strong>-200°C’de günlerce, -273°C’de birkaç dakika hayatta kalabilmektedir; k\u0131rm\u0131z\u0131 yass\u0131 k\u0131n kanatl\u0131 böcekler<\/strong> ise -150 °C’de ya\u015famlar\u0131n\u0131 sürdürebilir.<\/span> <\/em><\/span><\/p>\n

SICAK <\/h3>\n

   Is\u0131 canl\u0131l\u0131k için büyük önem ta\u015f\u0131r. Fazlas\u0131, suyun kaynay\u0131p buharla\u015fmas\u0131na neden olur ve su olmadan da hiçbir canl\u0131 hayatta kalamaz. Fakat elbette bu durum denizin derinliklerinde ya\u015fayan canl\u0131lar için herhangi bir risk yaratmaz; örne\u011fin \u0131s\u0131s\u0131n\u0131 Dünya’n\u0131n çekirde\u011finden elde eden hidrotermal bacalarda s\u0131cakl\u0131k 400 °C’yi bulabilir. Canl\u0131lar\u0131n dayanabildi\u011fi en yüksek s\u0131cakl\u0131k, DNA ve protein gibi karma\u015f\u0131k moleküllerin kimyasal ba\u011flar\u0131n\u0131n kopmaya ve bu moleküllerin parçalanmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 s\u0131cakl\u0131kt\u0131r. Bu nedenle a\u015f\u0131r\u0131 s\u0131cak ortamlarda hayatta kalabilmenin s\u0131rr\u0131, canl\u0131n\u0131n sahip oldu\u011fu ekstremozim<\/strong> <\/span>denilen ve a\u015f\u0131r\u0131 s\u0131cak ko\u015fullarda da çal\u0131\u015fabilen enzimlerde yatar. Ekstremozimlerin amino asitleri, ba\u015fka enzimlerin yap\u0131s\u0131n\u0131n bozulaca\u011f\u0131 ortamlarda (a\u015f\u0131r\u0131 s\u0131cak, a\u015f\u0131r\u0131 tuzlu, a\u015f\u0131r\u0131 dü\u015fük\/yüksek pH vb) üç boyutlu yap\u0131lar\u0131n\u0131 koruma yetene\u011fine sahiptir.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

Resim:<\/strong> Bir hidrotermal baca<\/span><\/p>\n

   \u015eu an için bildi\u011fimiz, ya\u015fam\u0131n uzun süre devam edebildi\u011fi ve geli\u015febildi\u011fi en yüksek s\u0131cakl\u0131k 122 °C’dir ve rekor Methanopyrus kandleri<\/em> <\/strong>(Strain 116) isimli bir arkeye aittir (Kaynak<\/a>). Hemen arkas\u0131ndan da Geogemma barossii<\/em><\/strong> (Strain 121) isimli bir di\u011fer arke gelir. Hidrotermal bacalarda ke\u015ffedilen bu tek hücreli mikroplardan Strain121’in 130°C’de ölmese de üremesinin durdu\u011fu, s\u0131cakl\u0131k normal de\u011ferlere getirildi\u011finde de yeniden üremeye devam etti\u011fi saptanm\u0131\u015ft\u0131r. Tardigradlar (a\u015fa\u011f\u0131da daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde anlat\u0131lacak) ise 151 °C’de birkaç dakika hayatta kalabilir.<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Resim:<\/strong> Methanopyrus kandleri<\/span><\/em> <\/p>\n

 KURAKLIK<\/h3>\n

   Dünya’daki canl\u0131l\u0131k aç\u0131s\u0131ndan en vazgeçilmez \u015fey sudur. Bütün hücreler kimyasal reaksiyonlar\u0131 ve hücre zarlar\u0131n\u0131n sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131 için suya gereksinim duyar ve birçok hayvan için kurakl\u0131k, ölüm demektir. Fakat baz\u0131 istisnai hayvanlar (bunlara kserofilik<\/span> <\/span><\/strong>canl\u0131lar deniyor) kriptobiyoz a\u015famas\u0131na geçerek, sab\u0131rla kurakl\u0131k dönemlerinin geçmesini bekler (kriptobiyozun bu türüne anhidrobiyoz<\/em> denir).<\/span><\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

   Tardigradlar, rotiferalar (tekerlekli hayvanlar), yuvarlak solucanlar (nematodlar), baz\u0131 karideslerin larvalar\u0131 (örne\u011fin Artemia salina<\/em>) ve bir sinek türü kendilerini kurutup bir topak haline getirerek kurakl\u0131\u011f\u0131n geçmesini bekler. Birçok liken ve yosun türü, kaktüsler, baz\u0131 mantar (örne\u011fin Trichosporonoides nigrescens<\/em>) ve bakteriler ve yüzlerce tohumlu bitki türü de ayn\u0131 \u015fekilde kuruyarak, y\u0131llarca ve hattâ bazen on y\u0131llarca ko\u015fullar\u0131n iyile\u015fmesini bekler.<\/span> <\/p>\n

RADYASYON<\/h3>\n

   <\/span>Radyasyon direnci, yüksek oranda iyonla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 radyasyon (\u0131\u015f\u0131n\u0131m) varl\u0131\u011f\u0131nda ya\u015fayabilen canl\u0131lara ait bir özelliktir. Yap\u0131lan çal\u0131\u015fmalar çok say\u0131da böcek, bitki ve solucan türünün radyasyona dirençli oldu\u011funu göstermi\u015ftir. Bir nükleer sava\u015fta hamamböceklerinin dünyay\u0131 istila edecek kadar radyasyona dayan\u0131kl\u0131 oldu\u011fu efsanesi bu bilgilerin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda çöker; hamamböcekleri gerçekten de birçok omurgal\u0131ya göre radyasyona daha dayan\u0131kl\u0131d\u0131r, ama ondan çok daha dayan\u0131kl\u0131 böcek türleri mevcuttur (örne\u011fin meyve sine\u011fi ve Braconidae familyas\u0131).<\/span><\/p>\n

\"\" 
   Bu alanda rekor Thermococcus gammatolerans<\/strong><\/em> isimli bir arkeye aittir. Bu süper canl\u0131 için öldürücü doz 30.000 Gy’dir; bu s\u0131n\u0131r insanlar için 4-10 Gy, fareler için 4,5-12 Gy, Alman hamamböce\u011fi için 60-150 Gy, meyve sinekleri için 640 Gy, Braconidae familyas\u0131 (parazitik e\u015fek ar\u0131s\u0131 türlerini kapsar) için 1800 Gy, Tardigrad için 5000 Gy, Deinococcus radiodurans<\/em> için 15.000 Gy’dir.<\/span> <\/p>\n

   \u015eimdi gelin, süper canl\u0131lardan baz\u0131lar\u0131na k\u0131saca göz atal\u0131m…<\/span> <\/p>\n

Tardigrad<\/h3>\n

– Siz keyfinize bak\u0131n; ben uzayda da ya\u015fayabilirim…<\/em><\/span> <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

   Tardigrad (su ay\u0131s\u0131) ba\u015fka herhangi bir hayvan\u0131 öldürebilecek ekstrem ko\u015fullarda ya\u015fayabilen ilginç bir hayvand\u0131r ve \u015fu an için sayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z ba\u015fl\u0131klar\u0131n hemen hepsinde (radyasyon direnci hariç) rekoru elinde tutmaktad\u0131r. K\u0131vr\u0131l\u0131p metabolizmas\u0131n\u0131 “kapatarak” (normal metabolizmas\u0131n\u0131n %0,01’ine dü\u015fürerek) \u015fartlar\u0131n iyile\u015fmesini bekleme yetene\u011fi (kriptobiyoz) sayesinde Dünya’da hemen her yerde, her ko\u015fulda, hattâ uzayda bile hayatta kalabilir.<\/span> <\/p>\n

   2007 y\u0131l\u0131nda susuz b\u0131rak\u0131larak uzaya gönderilen Tardigradlar, uzay\u0131n oksijensiz bo\u015flu\u011funda -üstelik dondurucu bir so\u011fukta- güne\u015f \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131n radyoaktif etkisine kar\u015f\u0131 gö\u011füs gererek, “uzay ortam\u0131nda sa\u011f kalmay\u0131 ba\u015faran ilk hayvan” olma ünvan\u0131na eri\u015fmi\u015ftir (bunu ba\u015faran bakteri sporlar\u0131 ve likenler vard\u0131r, ama hayvanlar alemindeki ilk ve tek canl\u0131 Tardigrad’d\u0131r).<\/span> <\/p>\n

   Rapor edilen bir vakadaysa, 120 y\u0131ll\u0131k bir Tardigrad örne\u011finde bacak hareketine rastland\u0131\u011f\u0131 bildirilmi\u015ftir; fakat bu durum genel anlamda “hayatta kalmak” olarak de\u011ferlendirilmedi\u011fi için susuzlu\u011fa dayanabilme süreleri \u015fimdilik 10 y\u0131lla s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. (A\u015f\u0131r\u0131 so\u011fuk ko\u015fullarda vücutlar\u0131ndaki su oran\u0131n\u0131 %85’ten %3’e dü\u015fürebilirler; böylece donarken genle\u015fen suyun vücutlar\u0131n\u0131 y\u0131rt\u0131p parçalamas\u0131n\u0131 engellemi\u015f olurlar.)<\/span> <\/p>\n

   Hayatta kalabildikleri s\u0131cakl\u0131k 151°C ile -273°C aras\u0131nda de\u011fi\u015fir.<\/span> <\/p>\n

   Vakumlardaki çok dü\u015fük bas\u0131nca ve atmosferik bas\u0131nc\u0131n 1200 kat fazlas\u0131ndaki bas\u0131nçlara gö\u011füs gerebilir; hattâ baz\u0131 türleri 6.000 atm.’lik bas\u0131nca (en derin okyanus çukurlar\u0131ndaki bas\u0131nc\u0131n neredeyse 6 kat\u0131) bile dayanabilir.<\/span> <\/p>\n

   \u0130nsanlar  için öldürücü olan radyasyon dozunun 1000 kat fazlas\u0131na dirençlidir (insanlarda öldürücü doz 5-10 Gy’dir). 5.000 Gy (Gama \u0131\u015f\u0131nlar\u0131) ve 6.200 Gy (a\u011f\u0131r iyonlar) olan ortalama öldürücü dozlara<\/strong> [belli bir sürede popülasyondaki bireylerin yar\u0131s\u0131n\u0131 öldürecek doz] kadar ya\u015fam\u0131n\u0131 sürdürebilir. Bu ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131 da yine kurakl\u0131k döneminde çektikleri numaraya borçludurlar (vücutlar\u0131ndaki su oran\u0131n\u0131 dü\u015fürmek); bu yolla iyonla\u015fma radyasyonu için gerekli olan tepkenleri azaltm\u0131\u015f olurlar. Daha bitmedi… Su dengeleri normal haldeyken, k\u0131sa dalgal\u0131 UV radyasyonuna da di\u011fer hayvanlardan daha dayan\u0131kl\u0131d\u0131r; bunun sebebi DNA’lar\u0131nda meydana gelen de\u011fi\u015fiklikleri etkili bir \u015fekilde tamir edebilme yeteneklerinde yatar. Bu canl\u0131yla ilgili daha fazla bilgi almak için t\u0131klay\u0131n.<\/a><\/span><\/p>\n

Thermococcus gammatolerans<\/em><\/h3>\n

– Radyasyon mu? O da neymi\u015f…<\/em><\/span> <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

   Bir arke olup, yukar\u0131da da bahsi geçti\u011fi üzere \u015fimdilik bildi\u011fimiz radyasyona en dayan\u0131kl\u0131 canl\u0131d\u0131r; bu canl\u0131 için öldürücü radyasyon dozu 30.000 Gy’dir (bir insan\u0131 öldürmek için 5 Gy’lik doz yeterlidir). Di\u011fer canl\u0131lar\u0131n aksine T. gammatolerans<\/em>’taki hücre sa\u011fkal\u0131m\u0131, canl\u0131n\u0131n büyüme evresindeki ko\u015fullara ba\u011f\u0131ml\u0131 de\u011fildir; fakat ideal ko\u015fullar\u0131n ve besinin eksikli\u011fi halinde radyasyon direncinde azalma olabilir.<\/span><\/p>\n

   Bu arke, zarar görmü\u015f kromozomlar\u0131n\u0131 herhangi bir kayba u\u011framaks\u0131z\u0131n h\u0131zla tamir edebilir. Kromozomal DNA tamir sistemi göstermektedir ki geli\u015fmenin dura\u011fanl\u0131k evresindeki hücreler, DNA’y\u0131 katsal büyüme evresindeki hücrelere k\u0131yasla çok daha h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde yeniden yap\u0131land\u0131rmaktad\u0131r.<\/span> <\/p>\n

Deinococcus radiodurans<\/em><\/h3>\n

– Conan’a radyasyon i\u015flemez…<\/em><\/span> <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

   Dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131 nedeniyle Guinness Rekorlar Kitab\u0131’na bile giren ve “Bakteri Conan” takma ad\u0131yla an\u0131lan D. radiodurans<\/em>’\u0131n genom tan\u0131mlanmas\u0131 1999 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Radyasyona dayan\u0131kl\u0131 olan süper canl\u0131lar s\u0131ralamas\u0131nda 15.000 Gy’lik dozla ikinci s\u0131radad\u0131r.<\/span><\/p>\n

   Çok özgün ve önemli bir yetene\u011fe sahiptir; hem tek hem de çift sarmal yap\u0131l\u0131 DNA’y\u0131 tamir edebilir. Bir mutasyon ortaya ç\u0131kt\u0131\u011f\u0131 zaman onu bölmeli ve halkaya benzer bir yap\u0131n\u0131n içine sokar ve içerdeki hasar görmü\u015f DNA’y\u0131 bölmenin d\u0131\u015f\u0131ndaki nükleotidlerle birle\u015ftirerek kolayl\u0131kla ve çok h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde tamir eder.<\/span><\/p>\n

Halicephalobus mephisto<\/em><\/h3>\n

– Derinler benim meskenimdir…<\/em><\/span> <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

   2011 y\u0131l\u0131nda ke\u015ffedilen ve bir tür nematod (yuvarlak solucan) olan H. mephisto<\/em> yüksek s\u0131cakl\u0131klara dayanabilir ve karbon tarihleme yöntemlerinden elde edilen bilgilere göre 3.000-12.000 y\u0131ll\u0131k yer alt\u0131 sular\u0131nda ya\u015far. Ayr\u0131ca çok dü\u015fük oksijen seviyelerine sahip sularda da ya\u015fam\u0131n\u0131 sürdürebilir. <\/span>Yüksek \u0131s\u0131ya ve ezici bas\u0131nçlara dayanabilen “en derin” canl\u0131d\u0131r (yeryüzünün yakla\u015f\u0131k 1600 metre alt\u0131nda ya\u015far), dolay\u0131s\u0131yla zifiri karanl\u0131kta bile ya\u015fayabilir.<\/span> <\/p>\n

S\u0131çrayan Himalaya Örümce\u011fi (Euophrys omnisuperstes)<\/em><\/h3>\n

– Yüksekler benden sorulur…<\/em><\/span> <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

   Dünya’n\u0131n en derin yerlerinde ya\u015fayan H. mephisto<\/em>’nun aksine, isminin anlam\u0131 “her \u015feyin üzerinde duran” anlam\u0131na gelen bu örümcek türü Dünya’n\u0131n en yüksek yerinde ya\u015fayan canl\u0131d\u0131r; Everest Da\u011f\u0131’nda 6700 metre irtifaya kadar hayatta kalabilmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla dondurucu so\u011fuklara ve dü\u015fük bas\u0131nçlara dayan\u0131kl\u0131d\u0131r. Ayr\u0131ca açl\u0131\u011fa da oldukça dayan\u0131kl\u0131d\u0131r; bu örümce\u011fin bulabilece\u011fi tek besin kayna\u011f\u0131, \u015fiddetli rüzgarlar\u0131n etkisiyle da\u011f\u0131n tepelerine do\u011fru sürüklenen ufak böceklerdir.<\/span> <\/p>\n

K\u0131rm\u0131z\u0131 yass\u0131 k\u0131n kanatl\u0131 böcek (Cucujus clavipes puniceus)<\/em><\/h3>\n

– Bana so\u011fuk i\u015flemez…<\/em><\/span> <\/p>\n

\"\" <\/p>\n

   K\u0131nkanatl\u0131lar tak\u0131m\u0131na dahil olan ve Cucujidae diye de isimlendirilen familyada yer alan bir türdür. Kanada ve Alaska gibi kuzey kutup bölgelerinde ya\u015far ve -150 °C’de bile hayat\u0131n\u0131 sürdürebilir. Bu ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131, kan\u0131n\u0131n kristalle\u015fmesini engelleyen bir antifriz proteinine (AFP) borçludur. Ayr\u0131ca kan\u0131nda bulunan gliserol da donmay\u0131 engelleyici bir rol oynar.<\/span> <\/strong><\/span><\/p>\n

Pompei Solucan\u0131 (Alvinella pompejana)<\/em><\/h3>\n

– Serin sulardan k\u0131zg\u0131n kumlara…<\/em><\/span><\/p>\n

\"\"<\/h3>\n

  <\/span>Denizin derinliklerinde, sadece Pasifik Okyanusu’ndaki hidrotermal bacalarda ya\u015far ve en ilginç özelli\u011fi \u015fudur: Kuyru\u011fu 80°C s\u0131cakl\u0131ktaki bacan\u0131n içinde dururken, tüy \u015feklindeki kafas\u0131n\u0131 bacadan ç\u0131kararak 22°C’lik suda avlanabilir; yani vücudunun iki yar\u0131s\u0131 aras\u0131nda yakla\u015f\u0131k 60°C’lik bir fark bulunabilir (ve bu durumdan da gayet memnundur).<\/span><\/p>\n

   Bilim insanlar\u0131 Pompei solucanlar\u0131n\u0131n 80°C gibi yüksek \u0131s\u0131larda, üstelik de bu iki a\u015f\u0131r\u0131 uç aras\u0131nda nas\u0131l ya\u015fayabildi\u011fini ara\u015ft\u0131rmakta; bunun için de solucanla simbiyotik bir ili\u015fki içinde olan ve onun s\u0131rt\u0131nda ya\u015fayan bakterileri incelemektedir. (Pompei solucan\u0131 s\u0131rt\u0131ndaki ufak bezlerden, bu bakteriler için besin kayna\u011f\u0131 olan bir mukus salg\u0131lar; buna kar\u015f\u0131l\u0131k bakteriler de solucan\u0131n s\u0131rt\u0131n\u0131 boylu boyunca kaplayarak onu a\u015f\u0131r\u0131 \u0131s\u0131 de\u011fi\u015fimlerine kar\u015f\u0131 koruyor olabilir.)<\/span> <\/p>\n

Mummichog (Fundulus heteroclitus)<\/em><\/h3>\n

– Siz \u015fartlar\u0131 de\u011fi\u015ftirin, ben adapte olurum…<\/em><\/span> <\/p>\n

\"\"<\/h3>\n

   Birçok bal\u0131k türü ya tatl\u0131, ya da tuzlu suda ya\u015far ve yanl\u0131\u015f ortama al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda ölür. Az say\u0131da bal\u0131k türüyse çok geni\u015f bir tuzluluk aral\u0131\u011f\u0131n\u0131 tolere edebilir ki bunlara euryhaline<\/strong> canl\u0131lar denir; Mummichog içlerinde belki de en euryaline oland\u0131r. Bir litre deniz suyu 35 gram tuz içerir, ama mummichoglar tatl\u0131 suda veya litre ba\u015f\u0131na 110 gram’dan fazla tuz içeren sularda da gayet mutludur.<\/span> <\/p>\n

   Kuzey Amerika’n\u0131n do\u011fu k\u0131y\u0131lar\u0131nda ya\u015fayan bu bal\u0131k türü oksijensizli\u011fe, kirlili\u011fe, \u0131s\u0131 (6 °C  ile 35 °C aras\u0131) ve tuzluluk de\u011fi\u015fimlerine dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ünlüdür; ayr\u0131ca çok dü\u015fük oksijen seviyelerinde, çok çe\u015fitli toksinlerin varl\u0131\u011f\u0131nda ve çevre kirli\u011fi nedeniyle a\u015f\u0131r\u0131 derecede bozulmu\u015f olan ekosistemlerde bile ya\u015fayabilir. K\u0131sacas\u0131, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 suyun tatl\u0131 veya tuzlu, so\u011fuk veya s\u0131cak, temiz veya kirli olmas\u0131 onun aç\u0131s\u0131ndan bir fark yaratmaz. Mummichoglar bu nedenle evrimsel, embriyolojik, fizyolojik ve toksikolojik ara\u015ft\u0131rmalarda çok popüler bir ilgi alan\u0131d\u0131r; gen ekspresyonundaki çe\u015fitliliklerin, de\u011fi\u015fik ortamlarda meydana gelen fizyolojik birikim ve evrimsel uyarlan\u0131m üzerindeki etkisini anlamak için de s\u0131kça kullan\u0131lan deneklerdir. Ayr\u0131ca uzaya gönderilen (1973) ilk bal\u0131k türüdür.<\/span><\/p>\n

   Mummichog’un ba\u015far\u0131s\u0131, çok say\u0131da genini çevre ko\u015fullar\u0131na göre etkinle\u015ftirme veya etkisiz hale getirme kabiliyetinden ileri gelir. Örne\u011fin tuzlu sudan al\u0131n\u0131p tatl\u0131 suya konuldu\u011funda, bu de\u011fi\u015fimle ba\u015fa ç\u0131kmak için 498 genini açabilir veya kapatabilir; sadece 72 saat içinde yeni ortam\u0131na tamamen uyum sa\u011flam\u0131\u015f olarak hayat\u0131na devam eder (Kaynak<\/a>). Bu geni\u015f genetik seçenek yelpazesi sayesinde mummichoglar yeni ortamlar\u0131na uyarlanarak h\u0131zla evrilebilir.<\/span> <\/p>\n

   Bir ba\u015fka deneyde uzaya gönderilen mummichoglar, 3 hafta içinde a\u011f\u0131rl\u0131ks\u0131z ya\u015fam ko\u015fullar\u0131na uyarlanarak evrim geçirmi\u015f; yolculuk s\u0131ras\u0131nda yumurtadan ç\u0131kan yavrular da bu ko\u015fullara uyarlanm\u0131\u015f olarak do\u011fmu\u015ftur.<\/span> <\/p>\n

Turritopsis dohrnii<\/em><\/h3>\n

– Ölümü baypas ederim…<\/em><\/span> <\/p>\n

\"\" <\/p>\n

   “Dünyada ölümsüz olan tek canl\u0131” s\u0131fat\u0131yla ünlenen bu ilginç hayvan hakk\u0131nda ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi almak için t\u0131klay\u0131n<\/a>. <\/span><\/p>\n

Ekstremotroflar<\/h3>\n

– Sizin diyetiniz bizi ilgilendirmez…<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

   Bunlar Dünya’da ya\u015fayan canl\u0131lar için genel anlamda besin maddesi olarak kabul edilmeyen maddelerle beslenen canl\u0131lard\u0131r ve bu ilginç özellikleri bak\u0131m\u0131ndan listemize dahil edilebilirler. Örnek olarak Pestalotiopsis microspora<\/strong><\/em> (poliüretanla beslenen bir mantar türü), Halomonas titanicae <\/em><\/strong>(pas yiyen bakteriler), Geotrichum candidum <\/em><\/strong>(normal organik diyetine ek olarak CD’lerin içeri\u011findeki verilerle de beslenen bir mantar türü), baz\u0131 Flavobacterium<\/em><\/strong> su\u015flar\u0131 ve Pseudomonas aeruginosa<\/em><\/strong> (naylon yiyen bakteriler<\/a>) ve litotroflar<\/strong> (enerjilerini inorganik maddelerden, indirgenmi\u015f mineral kökenli bile\u015fiklerden elde eden mikroplar) say\u0131labilir. <\/span><\/p>\n

   Litotroflar kemolitotrof<\/em> (hidrojen, sülfür, demir veya anaerobik amonyak oksidasyonu -amannox- yapanlar ve nitrifikasyon yapanlar) ve fotolitotrof<\/em> (enerjisini \u0131\u015f\u0131ktan sa\u011flayan ve inorganik elektron donörlerini sadece biyosentetik reaksiyonlar\u0131 için kullanan canl\u0131lar) \u015feklinde iki gruba ayr\u0131l\u0131r.<\/span><\/p>\n

 Endolitler<\/h3>\n

– Ta\u015flar\u0131n korunakl\u0131 derinliklerinde ya\u015fam…<\/em><\/span><\/span> <\/p>\n

   Bunlar ta\u015flar\u0131n, mercanlar\u0131n, hayvan kabuklar\u0131n\u0131n veya ta\u015flardaki mineral tanecikleri aras\u0131nda yer alan gözeneklerin içinde ya\u015fayan canl\u0131lard\u0131r (arkeler, bakteriler, mantarlar, likenler, algler veya amipler). Birço\u011fu süper hayvanlar listesine al\u0131nabilecek ekstremofillerdir. Ya\u015fam alanlar\u0131 itibariyle UV \u0131\u015f\u0131nlar\u0131ndan korunduklar\u0131 için Dünya’daki ya\u015fam\u0131n kökeni ve dünyad\u0131\u015f\u0131 ya\u015fam ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda, Mars ve benzeri gezegenlerdeki endolitik ortamlar\u0131n dünyad\u0131\u015f\u0131 ya\u015fam için uygun ko\u015fullar\u0131 sa\u011flayabilece\u011fi üzerinde duran astrobiyologlar aç\u0131s\u0131ndan büyük önem ta\u015f\u0131rlar. Bu canl\u0131lar ayn\u0131 zamanda da litotroftur (enerjisini inorganik maddelerden, indirgenmi\u015f mineral kökenli bile\u015fiklerden elde eden mikroplar) ve demir, sülfür veya potasyum ile beslenirler.<\/span><\/span><\/p>\n

   Bütün bu canl\u0131lara ek olarak, ya\u015fayan fosil<\/strong><\/span> olarak da tabir edilen ve gezegenimizde çok uzun süredir hayatta kalmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015f olan canl\u0131lar vard\u0131r. Bunlar\u0131 da k\u0131yametin süper canl\u0131lar\u0131 aras\u0131na (listenin sonlar\u0131na almak kayd\u0131yla) sokabiliriz. Baz\u0131lar\u0131 bildi\u011fimiz be\u015f yok olu\u015f döneminin be\u015fini de atlatarak günümüze kadar gelebildi\u011fine göre (örne\u011fin dall\u0131bacakl\u0131lar \u015fubesinden Lingula), bundan sonra olu\u015fabilecek zor ko\u015fullar alt\u0131nda da ayn\u0131 ba\u015far\u0131y\u0131 göstermeleri olas\u0131d\u0131r. Hayvan, mantar, bitki ve bakteri türlerinden baz\u0131lar\u0131 bu s\u0131n\u0131fa girer. (Not: “Ya\u015fayan fosil” tabiri, söz konusu canl\u0131n\u0131n evrim geçirmedi\u011fini veya evriminin durdu\u011funu dü\u015fündürmesi aç\u0131s\u0131ndan baz\u0131 bilim insanlar\u0131 taraf\u0131ndan ele\u015ftirilmektedir. Ya\u015fayan fosil kabul edilen canl\u0131lar\u0131n bile çok yava\u015f ve az miktarda da olsa evrim geçirdi\u011fini bildi\u011fimiz için, bu terimi  hatal\u0131 bir alg\u0131ya sebep olmadan kullanmak gerekiyor.)<\/span><\/p>\n

Homo sapiens (?)<\/h3>\n

– Biz var ya biz…<\/span><\/em> <\/p>\n

\"\" <\/p>\n

   Biz insanlar birçok aç\u0131dan di\u011fer canl\u0131lardan farkl\u0131y\u0131z; kültürel evrime sahip olan bildi\u011fimiz tek canl\u0131 türüyüz. Bilim insanlar\u0131 bu ayr\u0131cal\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131, nev’i \u015fahs\u0131na münhas\u0131r beynimize ve onun geçirdi\u011fi evrime ba\u011fl\u0131yor. Bizler biyolojik kal\u0131t\u0131m faktörü olan genlerimize ek olarak, dil yetene\u011fimiz nedeniyle memlerimizin de güdümünde ya\u015fayan; geli\u015fen, kültürü biriktiren ve bunu sonraki nesillere aktarabilen tek türüz. Dünya’y\u0131 ve elimizin ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 her habitat\u0131 istedi\u011fimiz biçimde de\u011fi\u015ftirerek kendi türümüz için ya\u015fanabilir bir yer haline getirebiliriz; gezegenin geri kalan\u0131 için ço\u011fu zaman iyi bir haber olmasa da gerçek bu. Dünya’y\u0131 hepten yok etme, yok etmekte oldu\u011fumuz Dünya’y\u0131 düzeltip eski haline getirme, bir “k\u0131yamet” durumunda olaya önceden veya o esnada müdahale ederek tüm gezegeni kurtarma veya ya\u015fanabilir ba\u015fka gezegenler bulma gücüne sahibiz. Bu gücü kötüye kullan\u0131p kullanmamak da yine bizim elimizde. Dolay\u0131s\u0131yla türün hayatta kalmas\u0131ndan bahsediyorsak, sahip oldu\u011fumuz bu yetenekler nedeniyle bizim de listeye eklenmemiz gerekti\u011fi aç\u0131k. Listede olman\u0131n verdi\u011fi bu özgüveni akl\u0131m\u0131z\u0131n bir kö\u015fesinde tutup, gezegenimizi ve üzerinde ya\u015fayan tüm canl\u0131lar\u0131 kucaklaman\u0131n yolunu bulaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 umuyorum. Umuyorum; ama bu konuda umutlu muyum? Cevab\u0131 her iki yöne de çekilebilecek bir soru bu.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Resim: Camille Rose Garcia<\/a> – The End is Near<\/p>\n

Yara<\/strong>rlan\u0131lan Kaynaklar:<\/strong><\/span><\/p>\n