{"id":22,"date":"2026-08-21T11:58:08","date_gmt":"2026-08-21T11:58:08","guid":{"rendered":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=22"},"modified":"2026-08-21T13:45:36","modified_gmt":"2026-08-21T13:45:36","slug":"tanri-geni-sahte-bilim-mi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=22","title":{"rendered":"Tanr\u0131 geni: Sahte bilim mi?"},"content":{"rendered":"

   Bireylerin dini veya tinsel inançlar\u0131, içinde ya\u015fad\u0131klar\u0131 toplumla, aileyle ve geçmi\u015fleriyle s\u0131k\u0131 ili\u015fki içindedir. Fakat bu tür inançlar\u0131n insanl\u0131k tarihindeki hemen her toplumda farkl\u0131 \u015fekillerde de olsa ortaya ç\u0131km\u0131\u015f olmas\u0131, do\u011faüstü kavramlara inanma e\u011filiminin biyolojik bir temeli de olabilece\u011fini dü\u015fündürür. 2004 y\u0131l\u0131nda Amerikal\u0131 bir moleküler biyolog olan Dean Hamer<\/strong>, Tanr\u0131 inanc\u0131n\u0131n beyindeki kimyasallara ba\u011fl\u0131 oldu\u011funa ve bunun da belirli bir gene –Tanr\u0131 genine<\/em>– i\u015faret etti\u011fine ili\u015fkin bir hipotez olu\u015fturdu. Söz konusu kimyasal, insanlarda SLC18A2 <\/em>geni taraf\u0131ndan kodlanan VMAT2 <\/strong>(Vesicular Monoamine Transporter 2) isimli proteindir. 2005 tarihli, The God Gene: How Faith is Hardwired into our Genes (Tanr\u0131 Geni: \u0130nanç, Genlerimiz ile Fiziksel Olarak Nas\u0131l Ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r) <\/em>adl\u0131 kitab\u0131n da yazar\u0131 olan Hamer’\u0131n bu hipotezi gerek dini çevrelerden, gerekse de bilim camias\u0131ndan pek çok ele\u015ftiri ald\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla, böylesi konularda olu\u015fan bilgi kirlili\u011fini da\u011f\u0131tmak ad\u0131na konuyu irdelemenin faydal\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 dü\u015fünüyorum. Ayr\u0131ca bu kirlili\u011fin büyük bir k\u0131sm\u0131ndan da, elde etti\u011fi verileri yazd\u0131\u011f\u0131 popüler bilim kitab\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda hiçbir bilimsel kaynakta yay\u0131nlamayan Hamer’\u0131n sorumlu oldu\u011funu üzülerek belirtmek zorunday\u0131m.<\/span> <\/p>\n

\"\"  <\/p>\n

   Öncelikle Hamer’\u0131n hipotezine, içerdi\u011fi ana argümanlar\u0131 s\u0131ralayarak daha yak\u0131ndan bakal\u0131m. Hipoteze göre;<\/span> <\/p>\n

1<\/strong>. Tinsellik (maneviyat, spiritüalizm) psikometrik yöntemlerle ölçülebilir.<\/span><\/p>\n

2.<\/strong> Tinsellik e\u011filimine zemin haz\u0131rlayan temel nedenler kal\u0131tsald\u0131r.<\/span><\/p>\n

3.<\/strong> Bu kal\u0131tsall\u0131\u011f\u0131n bir k\u0131sm\u0131 VMAT2 <\/strong>isimli proteinden kaynaklan\u0131yor olabilir.<\/span><\/p>\n

4.<\/strong> Bu protein, monoamin seviyelerini de\u011fi\u015ftirerek etki eder.<\/span><\/p>\n

5. <\/strong>Tinsel bireyler do\u011fal seçilim taraf\u0131ndan avantajl\u0131d\u0131r çünkü do\u011fal bir iyimserli\u011fe sahiptirler; bu da fiziksel veya fizyolojik düzeyde olumlu etkiler yapar.<\/span> <\/p>\n

   Sizi bilmem ama ben özellikle bu son maddeyi biraz fazla<\/em> indirgemeci (Daniel Dennett’\u0131n deyimiyle “açgözlü indirgemeci”) buluyor ve birazdan “ele\u015ftiriler” k\u0131sm\u0131nda ele alaca\u011f\u0131m üzere de hatal\u0131 bir ç\u0131kar\u0131m olarak de\u011ferlendiriyorum. Ayr\u0131ca birçok ki\u015fi gibi kitab\u0131n ve dolay\u0131s\u0131yla da genin ismini fazlas\u0131yla medyatik buldum; Higgs bozonuna (nam-\u0131 di\u011fer “Tanr\u0131 parçac\u0131\u011f\u0131”) yap\u0131\u015f\u0131p kalan çarp\u0131k anlamlardan hiç ders al\u0131nmam\u0131\u015f gibi görünüyor. Veya belki de amaç budur, kimbilir. Ama pe\u015fin yarg\u0131lara varmadan önce gelin, çal\u0131\u015fman\u0131n ayr\u0131nt\u0131lar\u0131na göz atal\u0131m.<\/span> <\/p>\n

   Hamer “Tanr\u0131 geni” ile ilgili çal\u0131\u015fmalar\u0131na 1998 y\u0131l\u0131nda, Ulusal Kanser Enstitüsü için sigara tiryakili\u011fi ve ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k üzerine yapt\u0131\u011f\u0131 bir ara\u015ft\u0131rma s\u0131ras\u0131nda ba\u015flad\u0131. Hamer’\u0131n analizlerinde kulland\u0131\u011f\u0131 tinsellik e\u011filimi <\/em>ölçütü, psikiyatrist\/genetikçi Robert Cloninger’\u0131n çal\u0131\u015fmalar\u0131na dayan\u0131r. [Cloninger, ki\u015filik ölçümünde yayg\u0131n olarak kullan\u0131lan iki araç geli\u015ftirmi\u015ftir. Merak edenler için isimleri: TPQ (Tridimensional Personality Questionnaire<\/a>) ve TCI (Temperament and Character Inventory<\/a>.)] Buna göre, tinsellik e\u011filimi öz a\u015fk\u0131nl\u0131k<\/em><\/strong> denen bir ölçütle hesaplan\u0131r, ki bu ölçüt de 3 alt kümeden olu\u015fur:<\/span> <\/p>\n

   a) öz unutkanl\u0131k<\/strong>; yani belli bir eyleme tam anlam\u0131yla kendini vermek (örne\u011fin okumak),<\/span><\/p>\n

   b) ben-ötesi özde\u015fle\u015fme<\/strong>; yani ki\u015finin kendisini, kendisinden daha büyük bir evrenle ba\u011flant\u0131l\u0131 hissetmesi,<\/span><\/p>\n

   c) mistisizm<\/strong>; yani kan\u0131tlanmam\u0131\u015f olgulara inanma e\u011filimi. (Bu cümle mistisizmin tam do\u011fru bir tan\u0131m\u0131 olmamakla birlikte, içerik olarak onu kapsar.)<\/span> <\/p>\n

   Cloninger’e göre, bu ölçütleri bir arada ele alarak bir ki\u015finin kendisini ne kadar<\/em> tinsel hissetti\u011fini ölçebiliriz. Öz a\u015fk\u0131nl\u0131\u011f\u0131n <\/em><\/strong>kal\u0131tsal oldu\u011fu, L. Eaves ve N. Martin taraf\u0131ndan yap\u0131lan ikiz deneyleriyle gösterilmi\u015ftir. Ancak bu çal\u0131\u015fman\u0131n ele\u015ftirmenleri, belirli dinsel inançlar\u0131n (örne\u011fin \u0130sa’ya inanmak) herhangi bir genetik temeli olamayaca\u011f\u0131n\u0131, bu inançlar\u0131n asl\u0131nda birer mem<\/em> oldu\u011funu belirtmi\u015ftir.<\/span> <\/p>\n

   Öz a\u015fk\u0131nl\u0131\u011fa ili\u015fkin genleri belirlemek için farkl\u0131 cinsiyete, ya\u015fa, e\u011fitim düzeyine ve etnik arka plana sahip 1000 bireyi ki\u015filik testlerine tabi tutan Hamer, hepsinin öz a\u015fk\u0131nl\u0131k puanlar\u0131n\u0131 belirler. Daha sonra ayn\u0131 ki\u015filerin genomlar\u0131n\u0131 -DNA’lar\u0131n\u0131- inceleyerek elde etti\u011fi verileri, onlar\u0131n ki\u015filik puanlar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131r. Sonuç olarak da veri setindeki VMAT2 alellerinin %28’inde gözlemlenen bir varyasyonu, bu genin daha “tinsel” versiyonunu gösteren bir marker olarak belirler. Yani herkes ayn\u0131 VMAT2 türüne sahip de\u011fildir, kendisi ve varyant\u0131 olmak üzere iki türü mevcuttur. VMAT2 varyant\u0131 10. kromozomda yer al\u0131r; burada tek bir baz de\u011fi\u015fimi olmu\u015f, A yerine C gelmi\u015ftir. Hamer, kitab\u0131nda \u015föyle der:<\/span> <\/p>\n

“VMAT2 polimorfizmi ve öz a\u015fk\u0131nl\u0131k aras\u0131nda belirgin bir ili\u015fki vard\u0131. Kromozomlar\u0131nda A yerine C bulunan bireyler daha yüksek tinsellik puan\u0131na sahipti. Tek bir bazda meydana gelen bu de\u011fi\u015fiklik, öz a\u015fk\u0131nl\u0131\u011f\u0131n her yönünü etkiliyordu; do\u011fay\u0131 sevmekten Tanr\u0131’y\u0131 sevmeye, evrenle bir olmaktan evren için kendini feda etmeye kadar.”<\/span><\/em> <\/p>\n

VMAT2 neden önemli?<\/h3>\n

   <\/strong>Bir genin birbiriyle etkile\u015fen çok say\u0131da i\u015flevi aras\u0131ndan tek bir i\u015flevini belirlemek zordur. Ama bir integral zar proteini olan VMAT2’nin, monoaminlerin (örne\u011fin dopamin, noradrenalin, serotonin ve histamin) hücre sitozolünden sinaptik keselere ta\u015f\u0131nmas\u0131ndan sorumlu oldu\u011fu kabul edilmektedir. VMAT2, presinaptik nöronun sinaptik yar\u0131k içerisine nörotransmitter salma yetene\u011fi aç\u0131s\u0131ndan elzemdir. (Nörotransmitter<\/em>: Nöronlar\u0131n ba\u015fka nöronlarla veya hücrelerle ileti\u015fimini, dolay\u0131s\u0131yla da sinirsel iletimi sa\u011flayan kimyasallar.) Monoaminler beyinde balona benzeyen keselerin içinde saklan\u0131r; nöron bir sinyal olu\u015fturdu\u011funda kalsiyum iyonlar\u0131 sal\u0131n\u0131r ve bu iyonlar VMAT2 moleküllerine ba\u011flan\u0131r. Bu yolla ayr\u0131\u015farak, keselerde bulunan monoaminlerin sinaps içine geçi\u015fini sa\u011flarlar. K\u0131sacas\u0131 VMAT2’nin çal\u0131\u015fmas\u0131 engellenirse, nörotransmitterler (özellikle “inanç maddesi” olarak bilinen dopamin) normal yollarla sinaps içine salg\u0131lanamaz ve i\u015flev göremez.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/span> <\/p>\n

   Bu monoamin nörotransmitterleri, beynin mistik inançlarla ilgili eylemlerini düzenlemede çok önemli bir rol oynuyor olabilir. Bu nedenle Hamer’\u0131n hipotezine göre “Tanr\u0131 geni” diye isimlendirilen VMAT2, baz\u0131 insanlar\u0131n mistik bir deneyim<\/em> olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 hisleri (örne\u011fin Tanr\u0131’n\u0131n veya ba\u015fka varl\u0131klar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 hissetme) veya genel anlamda tinselli\u011fi<\/em> üretiyor olabilir. Böylesi bir avantaj\u0131n evrimsel aç\u0131dan ne gibi etkiler yaratm\u0131\u015f olabilece\u011fi, ba\u015fka bir uyarlan\u0131m\u0131n sonucu olarak m\u0131 ortaya ç\u0131kt\u0131\u011f\u0131 vb sorular, daha kapsaml\u0131 ara\u015ft\u0131rma gerektirmektedir. Fakat Dr. Hamer’a göre öz a\u015fk\u0131nl\u0131k insanlar\u0131 daha iyimser, dolay\u0131s\u0131yla daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve sonuç olarak da çocuk sahibi olmaya (genlerini aktarmaya) daha yatk\u0131n hale getiriyor olabilir.<\/span> <\/p>\n

   Laboratuvar deneylerinde VMAT2 üretme yetene\u011fi s\u0131n\u0131rlanan farelerin do\u011fduklar\u0131nda çok daha küçük boyutlu olduklar\u0131, beslenme ve hatta hareket etme konusunda isteksiz davrand\u0131klar\u0131 gözlemlenmi\u015f ve deneklerin hepsi 2 hafta içinde ölmü\u015ftür. Monoaminler ve dolay\u0131s\u0131yla da VMAT2, alg\u0131 ve derin dü\u015fünmeden sorumlu talamokortikal kompleksin<\/em> ve duygusal tepkileri olu\u015fturan limbik beyin sap\u0131 sisteminin<\/em> kontrol edilmesinde önemli rol oynar. Talamokortikal sistem, tinsel durumun zirve yapt\u0131\u011f\u0131 anlarda (örne\u011fin Budistlerin meditasyonu veya trans hali) beyindeki kan ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 ve enerjiyi gitgide kendisine çeker; bu da beynin di\u011fer bölgelerinin i\u015fleyi\u015fini yava\u015flat\u0131r ve deafferentasyon<\/strong> (duyu kayb\u0131) meydana gelir. Deafferentasyondan etkilenen beyin bölgelerinden birisi de bedenin uzaydaki yerini belirlemekten sorumlu k\u0131s\u0131md\u0131r. Kan dola\u015f\u0131m\u0131ndaki azalmay\u0131 fark eden bu bölge, limbik sisteme sinyal yollar; limbik sistem de tekrar talamokortikal sistemi uyar\u0131r. Bu durumda talamokortikal sistem kendisine daha da fazla enerji çekmeye zorlan\u0131r ve sonunda beyinde bir geribesleme döngüsü olu\u015fur. Bu döngü, gittikçe artan bir bedenden kopu\u015f<\/em> veya bedeni a\u015fma<\/em> hissi yarat\u0131r ki ço\u011fu ki\u015finin “mistik bir deneyim” ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 söyledi\u011finde hissetti\u011fi \u015fey budur. Hamer’a göre VMAT2 geninin belli bir varyant\u0131na sahip olan bireylerin beyninde bu tür geribesleme döngüleri -dolay\u0131s\u0131yla mistik deneyimler- daha s\u0131k ve kolay bir \u015fekilde olu\u015fur.<\/span> <\/p>\n

Hamer’\u0131n ç\u0131kar\u0131mlar\u0131na yöneltilen ele\u015ftiriler:<\/h3>\n

   Hamer bile VMAT2’nin tinsellikte tek ba\u015f\u0131na rol oynamad\u0131\u011f\u0131n\u0131, tinselli\u011fin tek bir gene veya sinirsel sürece indirgenemeyecek kadar karma\u015f\u0131k bir olgu oldu\u011funu ve benzer i\u015flevi gören VMAT2 d\u0131\u015f\u0131nda 50 gen daha bulunabilece\u011fini söyler. Fakat çal\u0131\u015fmas\u0131ndan yapt\u0131\u011f\u0131 ç\u0131kar\u0131mlar\u0131 yine de birçok s\u0131k\u0131nt\u0131 içermektedir. Birincisi, tinselli\u011fi Cloninger’in çal\u0131\u015fmalar\u0131na dayanarak tan\u0131mlam\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. Cloninger, testlerini a\u015f\u0131r\u0131 tinsel olduklar\u0131n\u0131 dü\u015fündü\u011fü ki\u015filer (Albert Schweitzer, Mahatma Gandhi, Katolik azizler, Budist rahipler vb) üzerinde gerçekle\u015ftirmi\u015f ve onlar\u0131 “tinsel” s\u0131n\u0131f\u0131na sokan baz\u0131 özellikler belirlemi\u015ftir. Ama Cloninger’in belirledi\u011fi kriterlerin, sadece Bat\u0131 toplumunun bireysel tinsellik alg\u0131s\u0131n\u0131 yans\u0131t\u0131yor olmas\u0131 muhtemeldir. Bu kriterler Bat\u0131 toplumlar\u0131ndaki alg\u0131n\u0131n ötesine geçebilmi\u015f midir? Di\u011fer toplumlarda bir de\u011feri var m\u0131d\u0131r? Bu testler, Amerika’da çok çe\u015fitli etnik kökenden insana uygulanm\u0131\u015f olsa da, ABD d\u0131\u015f\u0131nda yap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu da tinsellik ölçütü konusunda standardizasyon sorunu yaratan bir durumdur.<\/span> <\/p>\n

   \u0130kincisi Hamer’\u0131n hipotezi, dinsel davran\u0131\u015f\u0131 kan\u0131t olarak nas\u0131l de\u011ferlendirdi\u011fine ili\u015fkin belirsizlikler içerir. Hamer’a göre din ile tinsellik farkl\u0131 \u015feylerdir: Din kültürel olarak aktar\u0131l\u0131r, oysa tinsellik e\u011filimi tamamen genetiktir; herhangi bir tanr\u0131 veya din gerektirmez. Hamer, din ve tinselli\u011fin ayn\u0131 birimlerle ölçülemeyece\u011fi konusunda \u0131srar eder ve örgütlü din taraftarlar\u0131n\u0131n, dindar olmayan ki\u015filere göre daha dü\u015fük bir öz a\u015fk\u0131nl\u0131k puan\u0131na sahip olduklar\u0131n\u0131 hat\u0131rlat\u0131r. Fakat ‘Tanr\u0131 geni’nin evrimsel uyum aç\u0131s\u0131ndan oynad\u0131\u011f\u0131 role dair bir argüman üretmeye çal\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda, dinsel davran\u0131\u015flar\u0131 (örne\u011fin dinin, toplumsal dayan\u0131\u015fman\u0131n geli\u015fimi ve korunumunda oynad\u0131\u011f\u0131 rol) temel al\u0131r. Bu çeli\u015fki, Hamer’\u0131n çal\u0131\u015fmas\u0131ndaki çok daha önemli bir s\u0131k\u0131nt\u0131ya i\u015faret eder: Bir yandan, farkl\u0131 tinsellik düzeylerini belli bir gene dayand\u0131rmak suretiyle, bireysel farkl\u0131l\u0131klar\u0131n olabilece\u011fini söyler. Di\u011fer yandan ise tinselli\u011fin türümüze has bir özellik, bütün insanl\u0131\u011f\u0131n evrimsel miras\u0131 oldu\u011funu söyler. Birinci durumda din, tinselli\u011fin kar\u015f\u0131t\u0131 gibi görünür; tinsellik bireysel, din ise toplumsald\u0131r. \u0130kincisinde ise din ve tinsellik birbirinin yerini alabilir, yani Do\u011fu Avrupa’n\u0131n Venüs heykelcikleri veya Paleolitik ay\u0131 klanlar\u0131 (ay\u0131ya tapanlar) eski tinsellik örnekleri olarak gösterilebilir.<\/span><\/p>\n

\"\"  <\/p>\n

   Önemli evrimsel biyologlardan biri olan ama bilime zarar verdi\u011fini dü\u015fündü\u011fü evrimsel psikoloji<\/em> alan\u0131n\u0131 her f\u0131rsatta sert bir dille ele\u015ftirmekten de çekinmeyen <\/span>PZ Myers<\/strong>, Hamer’\u0131n me\u015fhur Tanr\u0131 genine ili\u015fkin \u015fu yorumu yapar:<\/span><\/p>\n

“Bu bir pompa. Beyin faaliyetleri s\u0131ras\u0131nda nörotransmitterleri ta\u015f\u0131nma i\u015flemi için paketleyen, ufak tefek bir pompa. Evet, önemli; hatta dinsel dü\u015fünce gibi daha üst düzey i\u015flemler aç\u0131s\u0131ndan etkin ve zaruri de olabilir. Ama bir ‘tanr\u0131 geni’ de\u011fil … VMAT2 sorunun cevab\u0131 de\u011fil, var olan birçok parametreden sadece birisidir. Ve bence dikkatimizi sürecin gerçek ve \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131na vermemiz gerekirken, Kristof, Hamer ve Pinker gibi yüzeysel ka\u015fiflerin gelip bize saçma hikayeler anlatmas\u0131 gerçek biyoloji kavray\u0131\u015f\u0131m\u0131za zarar vermektedir; gerçi büyük ihtimalle onlar\u0131n kariyeri aç\u0131s\u0131ndan faydal\u0131 oluyordur. Piyasada basit aç\u0131klamalar\u0131n al\u0131c\u0131s\u0131 her zaman olacakt\u0131r, yanl\u0131\u015f olsalar bile.”<\/span><\/em> <\/p>\n

   Kitaptaki çeli\u015fkiler Avatar <\/em>filmindeki New Age havas\u0131n\u0131 hat\u0131rlat\u0131rcas\u0131na devam eder:<\/span> <\/p>\n

“Öz a\u015fk\u0131nl\u0131\u011f\u0131n ikinci kümesi olan ben-ötesi özde\u015fle\u015fmenin en belirgin özelli\u011fi, evrenle ve içindeki canl\u0131 veya cans\u0131z, insan veya insand\u0131\u015f\u0131, görülebilen, duyulabilen, koklanabilen veya ba\u015fka \u015fekilde duyumsanabilen her \u015feyle ba\u011flant\u0131l\u0131 olma hissidir. Bu alanda yüksek puan alan ki\u015filer ba\u015fka insanlarla, hayvanlarla, bitkilerle, nehirlerle ve da\u011flarla duygusal aç\u0131dan derin bir ba\u011f hissedebilir. Bazen her \u015feyin, ya\u015fayan bir organizman\u0131n birer parças\u0131 oldu\u011fu hissine kap\u0131l\u0131rlar…Ben-ötesi özde\u015fle\u015fme, insanlar\u0131n ba\u015fkalar\u0131na yard\u0131m etmek amac\u0131yla ki\u015fisel fedakarl\u0131klarda bulunmas\u0131na neden olur; örne\u011fin sava\u015flara, yoksullu\u011fa ve \u0131rkç\u0131l\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 sava\u015fmak gibi…Ben-ötesi özde\u015fle\u015fme puanlar\u0131 dü\u015fük olan ki\u015filer ise kendilerini evrenle daha az ba\u011flant\u0131l\u0131, dolay\u0131s\u0131yla da dünyadaki olaylardan daha az sorumlu hisseder. Ba\u015fkalar\u0131ndan çok kendileriyle ilgilenirler, do\u011fay\u0131 korumaktan ziyade kullanmaya e\u011filimlidirler.”<\/span><\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

\"\" <\/p>\n

   Bu al\u0131nt\u0131, pratikte kafa kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 birçok nokta içeriyor. Örne\u011fin daha önce, örgütlü din taraftarlar\u0131n\u0131n dindar olmayan ki\u015filere göre daha dü\u015fük bir öz a\u015fk\u0131nl\u0131k puan\u0131na sahip oldu\u011fu söylenmi\u015fti. Bu durumda dindarlar\u0131n ben-ötesi özde\u015fle\u015fme puanlar\u0131 da dü\u015fük olmal\u0131d\u0131r, yani örgütlü din mensuplar\u0131 evrenle ba\u011flant\u0131 hissetmeyen, bencil ve ki\u015fisel fedakarl\u0131kta bulunmayan ki\u015filerdir. Buraya kadar sorun yok gibi. Fakat di\u011fer yandan, Müslüman bir intihar bombac\u0131s\u0131n\u0131n, kendisini inand\u0131\u011f\u0131 din u\u011fruna havaya uçurmas\u0131 (fedakarl\u0131k) <\/span>için oldukça yüksek bir öz a\u015fk\u0131nl\u0131k puan\u0131na sahip olmas\u0131 gerekti\u011fi de dü\u015fünülebilir. Ama burada da i\u015fin içine \u015fehitlik<\/em> kavram\u0131 girer, ki bu durumda gerçek bir ki\u015fisel fedakarl\u0131ktan bahsedemeyiz; bu, cennete gitme inanc\u0131yla yap\u0131lan tamamen bencilce bir eylemdir. Hamer’\u0131n ç\u0131kar\u0131mlar\u0131n\u0131 yaparken bu ve benzeri ince noktalar\u0131 gözetti\u011fini sanm\u0131yorum. Peki ya öz a\u015fk\u0131nl\u0131\u011f\u0131n üçüncü kümesi olan mistisizm? Herhalde örgütlü din mensuplar\u0131 ateistlerden daha mistiktir!? O zaman puanlar\u0131 neden daha dü\u015fük ç\u0131k\u0131yor?<\/span> <\/p>\n

\"\"  <\/p>\n

   Hepsi bir yana, Hamer’\u0131n ç\u0131kar\u0131mlar\u0131nda daha da büyük bir hata yapt\u0131\u011f\u0131na inan\u0131yorum. \u015eöyle diyor: <\/span>“Mistisizm alan\u0131nda dü\u015fük puana sahip olan bireyler daha materyalist ve nesneldir. Tuhaf bir ekmek dilimi veya beklenmedik bir park yeri gördüklerinde, bunu sadece bir tesadüf olarak de\u011ferlendirirler. Bilimsel olarak aç\u0131klanamayan \u015feylere inanmazlar.”<\/span><\/em> <\/p>\n

   Burada tan\u0131mlanan insan tipinin tam z\u0131tt\u0131 olan postmodernistlerin ve New Age fanatiklerinin mistisizm puan\u0131 epey yüksek ç\u0131k\u0131yor olmal\u0131, öyleyse sorun yok. Ama yine bu tan\u0131ma göre ben-ötesi özde\u015fle\u015fme ve mistisizm puanlar\u0131 dü\u015fük olan rasyonel ki\u015filer bencil, fedakarl\u0131kta bulunmayan ve do\u011fru kararlar alamayan insanlar olarak tarif ediliyor. Mesela bütün ömrünü çal\u0131\u015fmalar\u0131na adam\u0131\u015f, gerekti\u011finde bunun için hayat\u0131n\u0131 bile feda etmi\u015f bilim insanlar\u0131 bu tan\u0131ma ne kadar uyuyor? \u0130nsanl\u0131\u011fa faydas\u0131 dokunan ço\u011fu bulu\u015f, nirvanaya ula\u015fmaya çal\u0131\u015farak meditasyon yapan mistiklerin veya Tanr\u0131’ya yakaran dindarlar\u0131n de\u011fil, sorgulayan ve merak eden rasyonel insanlar\u0131n zihninden ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Yap\u0131lan fedakarl\u0131\u011f\u0131n k\u0131yas\u0131 bile mümkün de\u011fil bence. Dolay\u0131s\u0131yla puanlamalar ile gerçek insanlar k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131nda tutars\u0131zl\u0131klar ortaya ç\u0131k\u0131yor.<\/span><\/p>\n

   Hamer’\u0131n bak\u0131\u015f aç\u0131s\u0131ndaki s\u0131k\u0131nt\u0131lardan birisi de tinsel yan\u0131 a\u011f\u0131r basan ki\u015filerin, evrimsel ba\u015far\u0131 ba\u011flam\u0131nda rasyonel ki\u015filerden daha “iyi durumda” olacaklar\u0131n\u0131, tinselli\u011fin do\u011fal seçilim aç\u0131s\u0131ndan bir avantaj yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsaym\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. Bu varsay\u0131m, her \u015feyi biyolojiye indirgeme hatas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, basit bir mant\u0131k hatas\u0131 da içerir. Geçmi\u015fteki insan toplumlar\u0131nda din ve benzeri do\u011faüstü inançlar\u0131n üstlendi\u011fi olumlu görevleri yads\u0131yacak de\u011filiz; ancak yukar\u0131da da de\u011findi\u011fim gibi, kültürel ve bilimsel ilerlemenin ancak ve ancak do\u011fadaki olgular\u0131n sorgulanmas\u0131yla ortaya ç\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 unutmamak gerekir. Tinsel ki\u015filer dünyay\u0131 ve evreni sorgulamaz, dogmatiktir. \u0130nsan ömrünü uzatan, ya\u015fam kalitemizi artt\u0131ran onca bulu\u015fu dü\u015fünün. Bu yüzden tinsellik e\u011filiminin, türümüzün sa\u011fkal\u0131m\u0131 aç\u0131s\u0131ndan bir avantaj olarak de\u011ferlendirilmesine kat\u0131lm\u0131yorum. Hatta daha da ileri giderek, bunun zararl\u0131 bir mutasyon oldu\u011funu bile söyleyebilirim \ud83d\ude42 \u015eaka bir yana, bunlar gerçekten de çetrefilli konular ve \u015fu anda hiçbirimizin bu konuda kesin bir yarg\u0131da bulunacak durumda oldu\u011funu dü\u015fünmüyorum; en az\u0131ndan bilimsel kan\u0131tlar buna izin verene kadar. O yüzden Tanr\u0131 Beyni<\/em> <\/a>isimli kitaptan bir al\u0131nt\u0131 yapmak isterim:<\/span> <\/p>\n

“\u0130nsan beyni cevaplayamayaca\u011f\u0131 olas\u0131l\u0131klar hayal edip sorular sorar. Bu da stres demektir. Beyin yan\u0131tlardan ho\u015flan\u0131r. \u0130nsanlar stresi ba\u015fka \u015feye dönü\u015ftürmenin ve bundan kaç\u0131nman\u0131n yollar\u0131n\u0131 geli\u015ftirmi\u015ftir … Soru özünde \u015fudur: Dinsel bir özellik onu destekleyen bireylerin evrimsel ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 m\u0131 yükseltir, yoksa bireyin bir üyesi oldu\u011fu grubun evrimsel verimlili\u011fini mi?” <\/span><\/em><\/p>\n

    Belki de VMAT2’nin evrimsel süreçte insan popülasyonlar\u0131nda geçirdi\u011fi de\u011fi\u015fimi gösteren kapsaml\u0131 bir soy a\u011fac\u0131 ç\u0131kar\u0131lsa, bütün sorular\u0131m\u0131za cevap alabiliriz. <\/span>Kitab\u0131 ele\u015ftiren önemli bilim yazarlar\u0131ndan Carl Zimmer<\/strong>’in yorumu da \u015föyle: <\/span>“Öyle görünüyor ki Hamer, bu fikirleri kendisi test etmeye zahmet etmemi\u015f. Örne\u011fin, do\u011fal seçilimin öz a\u015fk\u0131nl\u0131\u011f\u0131 de\u011fil, VMAT2’nin ba\u015fka bir özelli\u011fini desteklemi\u015f olabilece\u011fini hiç göz önünde bulundurmam\u0131\u015f. (Bu gen, birçok i\u015flevinin yan\u0131 s\u0131ra beyni nörotoksinlerden korur.) Tanr\u0131 geninin hiçbir evrimsel faydas\u0131 olmayabilece\u011fi ihtimali üzerinde de durmam\u0131\u015f. Bazen çok yayg\u0131nm\u0131\u015f gibi görünen genlerin, asl\u0131nda sadece rastgele genetik sürüklenme ile yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 görürüz. Hamer bu önemli sorular\u0131 irdelemek yerine, insan davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n evrimiyle ilgili her hipotezin tamamen spekülatif olmas\u0131 gerekti\u011fini beyan ediyor. Ama bu en basit tabirle yanl\u0131\u015ft\u0131r.”<\/span><\/em><\/p>\n

   Hamer ve onun “Tanr\u0131 geni”, beklendi\u011fi üzere dini çevrelerden de sert ele\u015ftiriler alm\u0131\u015ft\u0131r. Anglikan rahip Polkinghorne, Daily Telegraph’a verdi\u011fi bir röportajda \u015föyle demi\u015fti: <\/span>“Tanr\u0131 geni fikri, sahip oldu\u011fum tüm ki\u015fisel dini inançlara ayk\u0131r\u0131. \u0130man\u0131, genetik sa\u011fkal\u0131m\u0131n en küçük ortak paydas\u0131na indirgeyemezsiniz. Bu, indirgemeci dü\u015fünce \u015feklinin ne kadar aciz oldu\u011funun bir göstergesidir.”<\/span><\/em> <\/p>\n

   Papaz W. Houston ise \u015funlar\u0131 söyledi: <\/span>“Dini inanç ki\u015finin bünyesine ba\u011fl\u0131 de\u011fildir; toplumla, geleneklerle, ki\u015filikle ve geri kalan her \u015feyle ili\u015fkilidir. Bütün bunlar\u0131 ba\u015faran bir gen olmas\u0131 bana pek muhtemel gelmiyor.”<\/em><\/span> <\/p>\n

   Bunlara cevaben Hamer, böylesi bir genin Tanr\u0131 inanc\u0131 ile çeli\u015fmedi\u011fini; dindarlar\u0131n bu geni, yarat\u0131c\u0131n\u0131n dehas\u0131n\u0131n bir di\u011fer göstergesi olarak de\u011ferlendirebilece\u011fini belirtmi\u015ftir. Hamer kitab\u0131nda \u015fu sat\u0131r\u0131 s\u0131k s\u0131k tekrarlama ihtiyac\u0131 duyar: “Bu kitap Tanr\u0131’n\u0131n de\u011fil, Tanr\u0131 geninin var olup olmad\u0131\u011f\u0131 ile ilgilidir.<\/em>”<\/span><\/p>\n

Sonuç:<\/strong><\/h3>\n

   Hamer’\u0131n, inanc\u0131n sinirsel bir temeli de olmas\u0131 gerekti\u011fi<\/em> konusundaki ak\u0131l yürütmesi gayet güzel ve do\u011fru bir yakla\u015f\u0131md\u0131r; ancak vard\u0131\u011f\u0131 sonuçlar, çal\u0131\u015fmas\u0131ndan elde edilen verilere göre biraz fazla kapsaml\u0131, fazlas\u0131yla indirgemeci ve zaman zaman da hatal\u0131d\u0131r. Kültüre özgü kan\u0131tlara dayanarak insan biyolojisi üzerine evrensel bir argüman olu\u015fturmak aceleci ve tehlikeli bir i\u015ftir. Fakat Hamer yine de bize, tinsel davran\u0131\u015fa ili\u015fkin bir ön hipotez vermi\u015ftir ve kan\u0131mca bu fikir, ileri ara\u015ft\u0131rmalardan geçirilmeyi de hak etmektedir. Ancak Hamer ne yaz\u0131k ki çal\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 yaln\u0131zca popüler bir kitleye sunmu\u015f, vard\u0131\u011f\u0131 sonuçlar\u0131n dayana\u011f\u0131 olan metodolojiye, verilere ve ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bulgulara ili\u015fkin herhangi bir bilgilendirme yapmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu da bilim insanlar\u0131n\u0131n onun çal\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 takip etmesini veya kendi çal\u0131\u015fmalar\u0131yla k\u0131yaslamas\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131r\u0131r, hatta imkans\u0131z k\u0131lar. Hamer bu bilgileri bilimsel camia ile payla\u015fmad\u0131\u011f\u0131 sürece, kafalarda olu\u015fan sorular da tam anlam\u0131yla cevaplanamayacakt\u0131r. Kimbilir, belki de kitab\u0131n yay\u0131mlanma amac\u0131 budur; ileri ara\u015ft\u0131rmalar için cazibe ve ödenek yaratmak.<\/span> <\/p>\n

   Baz\u0131 bireylerin tinselli\u011fe biyolojik olarak daha yatk\u0131n oldu\u011fu fikri, insanlar\u0131n din ve benzeri do\u011faüstü inançlara bak\u0131\u015f aç\u0131s\u0131n\u0131 \u015füphesiz de\u011fi\u015ftirir. Benim gibi herhangi bir dini inanc\u0131 olmayan ateist\/agnostik ki\u015filer için bu de\u011fi\u015fiklik, sadece sorgulama, ç\u0131kar\u0131m yapma ve yeni bilgiler edinme ba\u011flam\u0131nda olacakt\u0131r. K\u0131sacas\u0131 sonunda dini inançlar\u0131n genetik bir temeli olmad\u0131\u011f\u0131 ortaya ç\u0131ksa bile, bu durum dindar olmak için bir sebep yaratmayacakt\u0131r. En az\u0131ndan kendi ad\u0131ma böyle. Ama burada özellikle dindar ki\u015filerin sorgulamas\u0131 gereken birçok nokta bulunuyor: Bir insan\u0131, inanmay\u0131 seçti\u011fi din yüzünden yarg\u0131lamak veya onu ba\u015fka bir dine inand\u0131rmaya çal\u0131\u015fmak ne kadar do\u011frudur? VMAT2 veya benzeri genlerin varl\u0131\u011f\u0131, cennet ve cehennem kavramlar\u0131n\u0131 nas\u0131l etkiler? Tinselli\u011fin kal\u0131tsal olmas\u0131, hiç kimsenin inanc\u0131 yüzünden övgüyü veya yergiyi hak etmedi\u011fi anlam\u0131na gelmez mi? Tanr\u0131 bu geni neden yaratma ihtiyac\u0131 duymu\u015ftur? Yoksa Tanr\u0131 sadece beynimizin yaratt\u0131\u011f\u0131 bir \u015fey midir? Din bir hastal\u0131k m\u0131d\u0131r? Dini inanc\u0131 olmayan bizler ise \u015föyle sorular sorabiliriz: E\u011fer böyle bir gen (veya genler) gerçekten de tinselli\u011fin olu\u015fmas\u0131nda bu kadar etkiliyse, evrimsel faydas\u0131 tam olarak nedir? Körelmekte midir, yoksa evrilmekte mi? Bu genlerde meydana gelen mutasyonlar, evrimsel süreçte ne gibi de\u011fi\u015fikliklere neden olabilir? Dinlerin evrimi, biyolojik evrimimizde tam olarak nereye oturur? Gelece\u011fin insan toplumlar\u0131nda tinselli\u011fin düzeyi nas\u0131l olacakt\u0131r? Do\u011faüstüne olan yayg\u0131n e\u011filim yok olabilir mi? Gen gerçekten de “o kadar” bencil midir? Yoksa bütün bunlar, kültürel aktar\u0131m birimi olan memlerin, yeri gelince genlere üstün gelebildi\u011finin apaç\u0131k bir göstergesi midir? Sonuç olarak, bu sorular\u0131n hiçbiri akl\u0131m\u0131za gelmiyorsa bile en az\u0131ndan \u015funu diyebilmeliyiz: VMAT2 genine dikkat çeken Hamer’a, bize “mem” kavram\u0131n\u0131 kazand\u0131ran Richard Dawkins’e, evrim, sinirbilimi ve sosyolojiyi bir araya getirerek çal\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 gerçekle\u015ftiren say\u0131s\u0131z bilim insan\u0131 ve dü\u015fünüre s\u0131rf bu sorular\u0131 sorabildi\u011fimiz için bile te\u015fekkür borçluyuz.<\/span> <\/p>\n

\u015eu yaz\u0131lar da ilginizi çekebilir:<\/strong><\/span><\/h3>\n