{"id":229,"date":"2026-08-21T12:03:23","date_gmt":"2026-08-21T12:03:23","guid":{"rendered":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=229"},"modified":"2026-08-21T13:08:56","modified_gmt":"2026-08-21T13:08:56","slug":"beynimizin-evrimsel-surecte-buyumesinde-rol-oynayan-bir-gen-bulundu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=229","title":{"rendered":"Beynimizin evrimsel s\u00fcre\u00e7te b\u00fcy\u00fcmesinde rol oynayan bir gen bulundu"},"content":{"rendered":"

    \u0130nsan beyni evrim sürecinde çarp\u0131c\u0131 bir büyüme göstermi\u015f, son 7 milyon y\u0131lda hacmen 3 kat\u0131na ç\u0131km\u0131\u015f ve sonunda vücut enerjimizin be\u015fte birini tüketen, 86 milyar nöron içeren yakla\u015f\u0131k 1200 cc’lik bir organa dönü\u015fmü\u015ftür. Bu sayede bize, soyut dil kullanmak ve karma\u015f\u0131k matematik problemleri çözmek gibi baz\u0131 özgün yetenekler kazand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. En h\u0131zl\u0131 büyüme ise son 2 milyon y\u0131lda gerçekle\u015fmi\u015ftir. 1,8 milyon y\u0131l önce ya\u015fam\u0131\u015f olan insans\u0131 atalar\u0131m\u0131zdan Homo erectus’un beyni, modern insan\u0131n beyninden çok küçüktür (900cc.) Bu fark neden ve nas\u0131l ortaya ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131r? Veya beynimiz, DNA’lar\u0131m\u0131z\u0131n neredeyse %98’i ayn\u0131 olan en yak\u0131n akrabalar\u0131m\u0131z \u015fempanzelerin beyninden nas\u0131l daha büyük hale gelmi\u015ftir?<\/span> <\/p>\n

   Bilim insanlar\u0131 as\u0131rlard\u0131r, “insan\u0131 insan yapan” \u015feyi anlamaya çal\u0131\u015fmaktad\u0131r. 2004 y\u0131l\u0131nda tamamlanan \u0130nsan Genom Projesi ve 2005 y\u0131l\u0131nda tamamlanan \u015eempanze Genom Projesi’nin ard\u0131ndan, türümüzün sa\u011fkal\u0131m\u0131n\u0131 olumlu yönde etkileyen baz\u0131 özelliklerin (büyük beyin, bipedalizm, de\u011fi\u015fen beslenme al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 vb) moleküler temelleri de incelenebilir hale gelmi\u015ftir. 2008 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde, insan ve kuyruksuz maymun genomlar\u0131 üzerinde yap\u0131lan yakla\u015f\u0131k 24 adet bilgisayarl\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma çal\u0131\u015fmas\u0131, önemli olabilecek yüzlerce DNA parças\u0131 ke\u015ffetmi\u015ftir. Ama belli bir DNA parças\u0131n\u0131n insan\u0131n evriminde gerçekten de büyük bir fark yaratt\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin çal\u0131\u015fmalar\u0131n say\u0131s\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r.<\/span> <\/p>\n

   Geçti\u011fimiz haftalarda ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, fare embriyolar\u0131na bir parça insan DNA’s\u0131 naklederek fare beynini büyütmeyi ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131. Bu çal\u0131\u015fma Current Biology’de yay\u0131mland\u0131<\/a>. \u015eimdi ba\u015fka bir ekip daha da ileri giderek fare beynini sadece büyütmekle kalmad\u0131, ona primat beyinlerine özgü katlant\u0131lar\u0131 da kazand\u0131rd\u0131. Üstelik bunu sa\u011flayan geni de te\u015fhis etmeyi ba\u015fard\u0131. 26 \u015eubat 2015 tarihinde Science dergisinde yay\u0131mlanan<\/a> bu çal\u0131\u015fma, bilim insanlar\u0131n\u0131n türümüzün bili\u015fsel yeteneklerini ortaya ç\u0131karan evrimsel basamaklar\u0131 çözümlemesi yolunda çok önemli bir ad\u0131m oldu.<\/span> <\/p>\n

   Söz konusu çal\u0131\u015fma, Almanya’daki Max Planck Moleküler Hücre Biyolojisi ve Genetik Enstitüsü’nde görevli bir geli\u015fimsel nörobiyolog olan Wieland Huttner ve meslekta\u015flar\u0131n\u0131n, kürtajla al\u0131nm\u0131\u015f fetüs dokular\u0131n\u0131 ve fare embriyolar\u0131n\u0131 detayl\u0131ca incelemesiyle ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Huttner’\u0131n yüksek lisans ö\u011frencisi olan ve çal\u0131\u015fman\u0131n büyük bir k\u0131sm\u0131n\u0131 yürüten Marta Florio konuyla ilgili \u015funlar\u0131 söyledi: “Beynin korteks bölgesinin geli\u015fimi s\u0131ras\u0131nda tam olarak hangi genlerin aktif oldu\u011funu belirlemek istedik. Korteks, kemirgenlere k\u0131yasla insanlarda ve di\u011fer primatlarda belirgin \u015fekilde daha büyüktür.”<\/em><\/span> <\/p>\n

   Devam etmeden önce k\u0131sa bir bilgilendirme yapal\u0131m: Korteks<\/strong>, insan ve memeli beyinlerinin sinir dokusundan meydana gelen 2-4 mm’lik d\u0131\u015f katman\u0131d\u0131r. Korteksin filogenetik olarak (yani evrimsel aç\u0131dan) daha yeni olan bölgesine ise neokorteks<\/strong> denir (neo-<\/em> eki “yeni” anlam\u0131na gelir.) Evrim sürecinde beyindeki büyümenin büyük bir k\u0131sm\u0131 neokortekste gerçekle\u015fmi\u015ftir. Kemirgenlerde ve di\u011fer küçük memelilerde neokorteks düzdür, primatlarda ve di\u011fer büyük memelilerde ise derin çukurlara ve s\u0131rtlara sahiptir. Bu çukur ve s\u0131rtlar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu katlant\u0131lar, neokorteks alan\u0131n\u0131n artmas\u0131n\u0131, dolay\u0131s\u0131yla da daha fazla bilginin saklanmas\u0131n\u0131 sa\u011flar. Neokorteks ak\u0131l yürütme, dil yetene\u011fi, bilinçli dü\u015fünme, analitik dü\u015fünme ve duyusal alg\u0131da temel bir rol oynar. Bu çal\u0131\u015fmay\u0131 yapan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, bulduklar\u0131 genin neokorteksteki nöron say\u0131s\u0131n\u0131 çarp\u0131c\u0131 biçimde art\u0131rarak, insan\u0131n bili\u015fsel yeteneklerinde çok önemli bir rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 dü\u015fünüyor.<\/span><\/p>\n

 <\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

   <\/span>   Hatal\u0131 ç\u0131kar\u0131mlara yol açmamas\u0131 için toplam beyin hacmi ile ilgili \u015fu noktay\u0131 da özellikle vurgulamak istiyorum: Beyninin daha büyük <\/em>olmas\u0131, o canl\u0131n\u0131n daha zeki<\/em> olaca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmez. Daha büyük bedenlere daha büyük beyinler gerekir veya daha so\u011fuk iklimlere adapte olmak ad\u0131na daha büyük beyinler geli\u015febilir. Örne\u011fin so\u011fu\u011fa çok iyi adapte oldu\u011fu bilinen Neandertaller’in ortalama beyin hacmi 1300-1600 cc’dir; yaz\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda da belirtti\u011fim gibi modern insan\u0131nki ise yakla\u015f\u0131k 1200 cc’dir. Nörolojik i\u015flemler, beyin hacminden ziyade nöronlar\u0131n beyindeki düzenlenim \u015fekillerine ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/span><\/p>\n

Çal\u0131\u015fman\u0131n ayr\u0131nt\u0131lar\u0131:<\/h3>\n

Korteks geli\u015fiminde etkili olan genlerin bulunmas\u0131, kula\u011fa geldi\u011finden daha zor bir i\u015fti. Bir korteks olu\u015fturmak için çe\u015fitli ba\u015flang\u0131ç hücreleri veya kök hücreleri gereklidir. Kök hücreleri bölünür ve bazen de ba\u015fka türden “ara” kök hücrelerine özelle\u015fir, ki bunlar da sonradan bölünerek beyin dokusunu olu\u015fturan nöronlar\u0131 olu\u015fturur. Ekip, korteks olu\u015fumu s\u0131ras\u0131nda iki canl\u0131 türünde hangi genlerin aktif oldu\u011funu bulmak için, çe\u015fitli tipteki kortikal (kortekse ait) kök hücrelerini ay\u0131rt edecek bir yöntem geli\u015ftirmek zorundayd\u0131.<\/span> <\/p>\n

   Aylar süren çal\u0131\u015fman\u0131n sonunda ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar nihayet bir çözüm yolu buldu: Farkl\u0131 kortikal hücre türlerini izole etmek için, kök hücrelere floresan etiketler1<\/sup> eklediler. Sonra her kök hücre türüne has aktif genleri belirlediler. \u0130nsan dokular\u0131, onlara kar\u015f\u0131l\u0131k gelen fare dokular\u0131nda bulunmayan ve beyin geli\u015fiminde rol oynayan 56 gene sahipti. Sonunda ekip, insan fetüsü kök hücrelerinin bölünmesinde en aktif olan genin ARHGAP11B<\/strong> oldu\u011funu buldu.<\/span> <\/p>\n

   ARHGAP11B geninin, türümüzün evrimini anlamada önemli olabilece\u011fi bir süredir zaten dü\u015fünülmekteydi. ARHGAP11B sadece 804 bazdan olu\u015fan k\u0131sac\u0131k bir DNA parças\u0131d\u0131r. Y\u0131llar önce ba\u015fka bir ekip bu genin, atasal bir genin duplikasyon2<\/sup> s\u0131ras\u0131nda kendisine ait eksik bir kopyas\u0131n\u0131 yapmas\u0131ndan sonra ortaya ç\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ke\u015ffetmi\u015fti. Bu fazladan versiyon modern insanlarda ve onlar\u0131n eski atalar\u0131nda (Denisova insanlar\u0131 ve Neandertaller) mevcuttur. Oysa ne fareler ne de \u015fempanzeler ARHGAP11B genine sahiptir. Dolay\u0131s\u0131yla ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bu duplikasyon i\u015fleminin, \u015fempanze ve insan soy hatlar\u0131n\u0131n ayr\u0131lmas\u0131ndan sonra<\/em> meydana geldi\u011fi sonucuna varm\u0131\u015ft\u0131. Huttner, bu gen duplikasyonunun insana özgü olmas\u0131n\u0131n çok heyecan verici oldu\u011funu belirtmi\u015ftir.<\/span> <\/p>\n

   \u0130nsan ve fareler üzerinde yapt\u0131klar\u0131 genetik kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar ayn\u0131 gene i\u015faret edince, Huttner ve ekibi ARHGAP11B genini geli\u015fmekte olan farelere nakletmeye karar verdi. Sonuç \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131yd\u0131. Bu i\u015fleme tabi tutulan farelerdeki korteks kök hücre say\u0131s\u0131 neredeyse iki kat\u0131na ç\u0131kt\u0131 ve beyinlerinde de zaman zaman insana özgü katlant\u0131lar geli\u015fti\u011fi gözlemlendi. (Normalde farelerde bulunmayan bu katlant\u0131lar tüm primatlarda vard\u0131r.) Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, eklenen genin, fare beynindeki bazal kök hücrelerinden baz\u0131lar\u0131n\u0131n, hayvan\u0131n normalde sahip oldu\u011fundan daha da fazla ara kök hücre üretmesine sebep oldu\u011funu ke\u015ffetti. Ayr\u0131ca, nöronlara dönü\u015fecek olan bu ara hücrelerin, bu dönü\u015füm sürecinde normalden çok daha h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde bölündü\u011fü ortaya ç\u0131kt\u0131. Bütün bu etkiler, farenin beyninin büyümesine ve deneklerin yar\u0131s\u0131nda da neokortekste katlant\u0131lar olu\u015fmas\u0131na yol aç\u0131yordu. K\u0131sacas\u0131, ARHGAP11B geni insan neokorteksinin evrimsel büyümesinde kilit bir rol oynuyordu. \u0130spanya’daki Sinirbilim Enstitüsü’nde görev yapan ancak bu çal\u0131\u015fmada yer almayan bir nörobiyolog olan Victor Borrell Franco’ya göre bu sonuç, “daha büyük ve karma\u015f\u0131k olan yepyeni bir beynin tasar\u0131m\u0131na yönelik memeli evriminde söz konusu genin oynad\u0131\u011f\u0131 rolün önemine i\u015faret eder.”<\/em> Franco, bu evrim sürecinde beynin tasar\u0131m\u0131n\u0131 etkileyen ve ke\u015ffedilmeyi bekleyen daha ba\u015fka genlerin de bulunabilece\u011fini ekledi.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Resimde fare embriyosunun korteksi görülmektedir. Korteksin sa\u011f taraf\u0131ndaki katlant\u0131, beynin o taraf\u0131na duplikasyona u\u011fram\u0131\u015f bir insan geninin nakledilmesiyle olu\u015fmu\u015ftur. <\/span>(Credit: Marta Florio and Wieland B. Huttner, Max Planck Institute of Molecular Cell Biology and Genetics)<\/em><\/span> <\/em><\/span><\/p>\n

   Florio ise \u015föyle konu\u015ftu: “\u0130nsan\u0131 insan yapan \u015fey tek bir gen de\u011fildir. Bili\u015f, karma\u015f\u0131k bir \u015feydir. Tek bir genin bizi hayvanlardan daha zeki yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 dü\u015fünmüyoruz. Söyleyebilece\u011fimiz tek \u015fey, bu genin insan\u0131 insan yapma konusunda kilit bir öneme sahip oldu\u011fu … Geni nakletti\u011fimiz farelerin bili\u015fsel olarak geli\u015fmesini beklersiniz, ama nöronlar\u0131n önce bir ileti\u015fim a\u011f\u0131 kurmas\u0131 gerekiyor ve tek bir genin bunu ba\u015faraca\u011f\u0131 konusunda \u015füphelerim var. Bu heyecan verici bir olas\u0131l\u0131k, ama yine de çal\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131zda \u015füpheci ve titiz davranmam\u0131z \u015fart.”<\/em><\/span> <\/p>\n

   Huttner da \u015funlar\u0131 söyledi: “ARHGAP11B, insanda bazal beyin kök hücresi havuzuna katk\u0131da bulunan ve neokorteksin katlanmas\u0131n\u0131 tetikleyen, \u015fu ana kadar bildi\u011fimiz ilk ve tek gendir. Bu anlamda, evrimin izini sürme konusunda bir sonraki ad\u0131ma geçmi\u015f bulunuyoruz.”<\/em><\/span> <\/p>\n

   Huttner’\u0131n ekibi \u015fimdi de bu geni naklettikleri fareleri eri\u015fkinlik dönemine kadar yeti\u015ftirerek beyin geli\u015fimlerini incelemek; özellikle de zeka, haf\u0131za ve ö\u011frenme gibi yeteneklerinde nas\u0131l bir de\u011fi\u015fiklik olaca\u011f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmak istiyor. “Daha iyi ö\u011frenecekler mi? Veya daha iyi bir haf\u0131zalar\u0131 olacak m\u0131? Bunu söylemek zor, fakat bu sorular\u0131n cevab\u0131n\u0131 bu y\u0131l içerisinde alaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 dü\u015fünüyorum … Farelerin yar\u0131s\u0131nda kortikal katlant\u0131lar\u0131n olu\u015ftu\u011funu gözlemledik. Demek ki söz konusu gen bu i\u015f için yeterli, ama bunu her zaman da yapm\u0131yor.”<\/em> diyen Huttner ve ekibi, genin her seferinde ayn\u0131 etkiyi neden göstermedi\u011fini anlamaya çal\u0131\u015f\u0131yor.<\/span> <\/p>\n

   Borrell Franco’ya göre bu çal\u0131\u015fma, “insan\u0131n özgünlü\u011fünün geli\u015fimsel önemini anlamada dev bir ad\u0131md\u0131r.” <\/em>Ona kat\u0131lmamak elde de\u011fil. Bu alanda gerçekle\u015fecek geli\u015fmeleri ve türümüzün evrim sürecindeki yol ayr\u0131mlar\u0131na ili\u015fkin yeni bilgileri heyecanla bekliyor olaca\u011f\u0131z.<\/span> <\/p>\n

 <\/p>\n

Yaz\u0131da geçen üstnotlar:<\/strong><\/span> <\/p>\n

1.<\/strong> Floresan etiketleme tekni\u011fi, moleküler biyoloji ve biyoteknoloji alanlar\u0131nda, bir biyomolekülün (protein, antikor veya aminoasit gibi) te\u015fhis edilebilmesi için kullan\u0131l\u0131r. Etiketlemede kullan\u0131lan ajan, söz konusu biyomoleküle kimyasal olarak ba\u011flanan floresan özellikli bir moleküldür.<\/span> <\/p>\n

2. <\/strong>Gen duplikasyonu veya gen ikilenmesi (\u0130ng. Gene duplication<\/em>), gen içeren bir DNA bölgesinin ikilenmesidir. Moleküler evrimde yeni genetik materyal olu\u015fmas\u0131nda temel bir mekanizmad\u0131r. DNA kopyalanmas\u0131 veya tamiri s\u0131ras\u0131nda gerçekle\u015fen çe\u015fitli hatalardan kaynaklanabilece\u011fi gibi, bencil genetik elemanlar\u0131n rastlant\u0131sal olarak yakalanmas\u0131yla da olabilir.<\/span>  <\/p>\n

Kaynaklar:<\/strong><\/span> <\/p>\n