{"id":23,"date":"2026-08-21T11:58:08","date_gmt":"2026-08-21T11:58:08","guid":{"rendered":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=23"},"modified":"2026-08-21T13:35:47","modified_gmt":"2026-08-21T13:35:47","slug":"daniel-dennett-darwinin-tehlikeli-fikri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=23","title":{"rendered":"Daniel Dennett – Darwin’in Tehlikeli Fikri"},"content":{"rendered":"

   <\/span>Günümüzün en önemli dü\u015fünürlerinden biri olan Daniel Dennett’\u0131n “Darwin’in Tehlikeli Fikri: Evrim ve Hayat\u0131n Anlam\u0131” <\/strong>[Darwin’s Dangerous Idea: Evolution and the Meanings of Life<\/em>]<\/em> isimli kitab\u0131, Türkçe çevirisiyle kitapç\u0131lardaki yerini ald\u0131. Hat\u0131rlarsan\u0131z kitab\u0131n e\u015f çevirmeni olarak, Facebook sayfam Dü\u015fünsel Evrim<\/a><\/em>‘de kitaptan ufak paragraflar al\u0131nt\u0131layarak takipçilerimize bir önbilgilendirme yapm\u0131\u015ft\u0131m.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

Alfa Yay\u0131nlar\u0131, çev. Aybey Eper, Bahar K\u0131l\u0131ç (2014)<\/em><\/span><\/p>\n

   Dennett bu kitab\u0131nda, do\u011fal seçilim kuram\u0131n\u0131 farkl\u0131 bilim dallar\u0131yla besleyerek geni\u015fletiyor ve Darwinci evrime bu alanlardan yöneltilen baz\u0131 itirazlar\u0131 cevapland\u0131r\u0131yor. Bu kitapta biyolojinin yan\u0131 s\u0131ra kimya, fizik, matematik (özellikle algoritmalar), Yapay Zekâ vb konular yer al\u0131yor. Kitapta Stephen Jay Gould’dan Noam Chomsky’e kadar birçok bilim insan\u0131n\u0131n evrimsel dü\u015fünceye bak\u0131\u015f aç\u0131lar\u0131n\u0131 ele\u015ftiren, irdeleyen ve onlar\u0131n görü\u015flerinden türeyen çe\u015fitli argümanlara yan\u0131t veren Dennett’\u0131n da önsözde belirtti\u011fi üzere, “bu kitap büyük ölçüde bilimle ilgilidir, ancak kendi ba\u015f\u0131na bir bilim çal\u0131\u015fmas\u0131 de\u011fildir.”<\/em> Bu bir felsefe kitab\u0131d\u0131r. Dennett’\u0131 tan\u0131yor ve seviyor olabilirsiniz, ama bu kitab\u0131 okuyunca hayran kalacaks\u0131n\u0131z; benim için öyle oldu en az\u0131ndan. Kendi ad\u0131ma çevirirken çok \u015fey ö\u011frendi\u011fim bu eseri, tüm bilim ve felsefe tutkunlar\u0131na tavsiye ediyorum.<\/span><\/span> <\/p>\n

   Kitab\u0131n editörü olan ve ona en az bizim kadar emek veren, hattâ bask\u0131da dahi ba\u015f\u0131nda duran \u0130TÜ Fizik bölümünden Doç Dr. Kerem Cankoçak’\u0131n kitapla ilgili tan\u0131t\u0131m yaz\u0131s\u0131n\u0131 okumak için t\u0131klay\u0131n.<\/a> Ayr\u0131ca ülkemizdeki bilim kitapç\u0131l\u0131\u011f\u0131 aç\u0131s\u0131ndan en önemli yay\u0131nevlerinden biri olan Alfa Yay\u0131nlar\u0131na destek olmak ad\u0131na kitab\u0131 sadece al\u0131p okumakla kalmay\u0131p, ba\u015fkalar\u0131n\u0131n da faydalanabilmesi ve yay\u0131nevinin güzel bilim yay\u0131nlar\u0131na devam edebilmesi için payla\u015farak tan\u0131tmak gerekiyor.<\/span><\/span> <\/p>\n

  Kitab\u0131n içeri\u011fi hakk\u0131nda sizlere fikir verebilmek için kitaptan birkaç al\u0131nt\u0131 payla\u015fmak isterim:<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

“<\/strong><\/span><\/span>Darwin’in do\u011fal seçilime ba\u011fl\u0131 evrim kuram\u0131, beni her zaman çok heyecanland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131; ama seneler içinde onun büyük dü\u015füncesinden duyduklar\u0131 rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131 gizleyemeyen, kusur aray\u0131p i\u015fi azarlama boyutuna vard\u0131ran ku\u015fkuculuktan tutun, aç\u0131kça dü\u015fmanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilan edenlere kadar hayret uyand\u0131ran bir dü\u015fünür toplulu\u011funu kar\u015f\u0131mda buldum. Bunlar yaln\u0131z s\u0131radan insanlar ve dindar dü\u015fünürlerden ibaret olmay\u0131p, Darwin’in yan\u0131lg\u0131 içinde oldu\u011funu söylemeyi tercih eden laik filozoflar\u0131, psikologlar\u0131, fizikçileri ve hatta biyologlar\u0131 kaps\u0131yordu. Bu kitap Darwin’in dü\u015füncesinin nas\u0131l bu kadar güçlü oldu\u011fu, yeni bir temel üzerinde ve sevgi dolu bir görünü\u015f içinde \u015fekillenen hayat\u0131n bize nas\u0131l umut a\u015f\u0131layabilece\u011fi hakk\u0131ndad\u0131r.”<\/strong><\/span> <\/strong>(Önsöz’den)<\/span><\/span> <\/p>\n

“<\/span><\/strong><\/span>Algoritmalar bugün itibariyle yeni olmad\u0131klar\u0131 gibi, Darwin’in ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 günlerde de yeni de\u011fildi. Al\u0131\u015f\u0131k oldu\u011fumuz uzun soluklu bölme i\u015flemleri, çek defterlerimizin girdi ç\u0131kt\u0131lar\u0131n\u0131 denkle\u015ftirme i\u015flemleri, kelimeleri alfabetik bir düzen içine getirme i\u015flemleri, üç-ta\u015f oyununun karar yöntemleri gibi birçok matematiksel çözüm ve yöntem hep algoritma örnekleridir. Bu konuda yeni olan ve Darwin’in bulu\u015funun de\u011ferini ve önemini geç de olsa çok daha iyi anlamam\u0131z\u0131 sa\u011flayan \u015fey, matematikçilerin ve mant\u0131kç\u0131lar\u0131n genel anlamda algoritman\u0131n gücü ve yap\u0131s\u0131 hakk\u0131ndaki kuramsal dü\u015fünceleridir. Bu dü\u015fünceler, yirminci yüzy\u0131lda büyük bir geli\u015fim ivmesi kazanarak bilgisayarlar\u0131n do\u011fu\u015funu gerçekle\u015ftirmi\u015f ve hiç ku\u015fkusuz geri dönü\u015fümlü olarak da, algoritmalar\u0131n güçlerini daha canl\u0131 ve radikal bir \u015fekilde anlamam\u0131z\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.“<\/strong><\/span> (s. 57)<\/em><\/span><\/span><\/span> <\/p>\n

“<\/strong><\/span>Antropik \u0130lkenin güçlü biçimlerinden herhangi birine inananlar, bundan harika ve bir o kadar da \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 ç\u0131kar\u0131mlar yap\u0131labilece\u011fini dü\u015fünür. Örne\u011fin bilinçli gözlemciler olarak burada oldu\u011fumuza göre, evrenin bir bütün olarak bizim için<\/em> var oldu\u011funu veya evrenin tümü var olabilsin diye <\/em>var oldu\u011fumuzu ya da Tanr\u0131’n\u0131n, evreni bizim var olmam\u0131z mümkün olsun diye<\/em> kendi istedi\u011fi biçimde \u015fekillendirdi\u011fini öne sürerler. Böyle yorumland\u0131\u011f\u0131nda, bu tür önermeler Paley’nin Tasar\u0131mdan Ç\u0131kar\u0131m<\/em> fikrini yeniden canland\u0131rmaya yönelik giri\u015fimler haline gelir. Bunlar fizik yasalar\u0131n\u0131n olas\u0131 k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 belirli yap\u0131lar\u0131 ele almak yerine, evrenin genel fizik yasalar\u0131n\u0131n Tasar\u0131m\u0131yla ilgilenir ve Darwinci dü\u015fünceye yöneltilen sald\u0131r\u0131lara çanak tutar… <\/span><\/span><\/span>Bunlar zor konulard\u0131r ve tart\u0131\u015fmalar\u0131n büyük k\u0131sm\u0131 teknik ayr\u0131nt\u0131larla ilgilidir. Fakat çok daha basit bir örnekle bunlara verilen Darwinci yan\u0131tlar\u0131n mant\u0131ksal gücünü canl\u0131 canl\u0131 görebiliriz. \u0130lk olarak size Ya\u015fam Oyununu tan\u0131tmak isterim<\/span>.” (s. 197)<\/span><\/p>\n

“<\/span><\/strong><\/span>Turing bu makaleyi yazd\u0131\u011f\u0131 zaman Yapay Zekâ programlar\u0131 yoktu; zaten o zamanlar dünyada çal\u0131\u015f\u0131r durumda olan sadece iki bilgisayar vard\u0131. Fakat birkaç y\u0131l içinde günde yirmi dört saat çal\u0131\u015fan makineler iyice yayg\u0131nla\u015fm\u0131\u015f, say\u0131lar\u0131 IBM’de ara\u015ft\u0131rma bilimcisi olarak görev yapan Arthur Samuel’\u0131n insanlar\u0131n bo\u015f geçen gecelerini renklendirmek amac\u0131yla bir program yaratmas\u0131na yetecek kadar artm\u0131\u015ft\u0131. Bu programa rahatl\u0131kla YZ-Âdem diyebiliriz [YZ=Yapay Zekâ]. Samuel’\u0131n program\u0131 dama oynuyordu ve gecenin belli saatlerinde kendisine kar\u015f\u0131 oynaya oynaya i\u015fi iyice ilerletti. Bu süreçte, daha önceki versiyonlardan ba\u015far\u0131s\u0131z olanlar\u0131 çöpe atmak ve ak\u0131ls\u0131zca yarat\u0131lan yeni mutasyonlar\u0131 denemek suretiyle her seferinde kendisini yeni ba\u015ftan tasarl\u0131yordu. En sonunda Samuel’dan daha iyi bir dama oyuncusu haline gelerek, “bir bilgisayar sadece yapmak üzere programland\u0131\u011f\u0131 i\u015fleri yapabilir” \u015feklindeki ç\u0131lg\u0131nca efsanenin aksini kan\u0131tlayan ilk belirgin örneklerden biri oldu. Bu örne\u011fe bakarak bu çok tan\u0131d\u0131k, ama bir o kadar da yanl\u0131\u015f dü\u015füncenin, Locke’\u0131n ‘yaln\u0131zca Ak\u0131llar\u0131n Tasar\u0131m yaratabilece\u011fi’<\/em>ne ili\u015fkin sezgisi ile ayn\u0131 oldu\u011funu görebiliriz. Bu dü\u015fünce Darwin’in aç\u0131kça yerle bir etti\u011fi ex nihilo nihil fit [hiçlikten hiçlik do\u011far]<\/em> sav\u0131n\u0131n istismar edilmi\u015f biçimidir. Üstelik Samuel’\u0131n program\u0131 kendi yarat\u0131c\u0131s\u0131n\u0131, \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 derecede klasik bir Darwinci evrim süreci ile a\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.”<\/strong><\/span> (s. 248)<\/em><\/span><\/p>\n

“<\/span><\/strong><\/span>\u0130ncil’in King James versiyonunu çok severim. Kalbim, bir aslan\u0131 hayvanat bahçesinde küçük bir kafesin içinde nevrotik bir \u015fekilde ileri geri yürürken gördü\u011füm zaman nas\u0131l burkuluyorsa, Erkek veya Di\u015fi olan bir Tanr\u0131dan da ayn\u0131 \u015fekilde uzak durur. Evet, evet, biliyorum; aslan çok güzel, ama bir o kadar da tehlikeli bir hayvand\u0131r. Onu kafesten ç\u0131kar\u0131p kendi haline b\u0131rak\u0131rsan\u0131z beni öldürür; güvenlik nedeniyle kafeste tutulmas\u0131 gerekir. Ayn\u0131 güvenlik nedeniyle, mutlak zorunluluk halinde dinlerin de kafese konmas\u0131 gerekir. Kad\u0131nlar\u0131n sünnet edilmesine, koyu Katoliklerin ve Mormonlar\u0131n kad\u0131nlar\u0131 ikinci s\u0131n\u0131f insan konumunda tutmas\u0131na, hele de \u0130slam dininde oldu\u011fu gibi de\u011fersizle\u015ftirmesine izin vermi\u015f olmam\u0131z deh\u015fet vericidir.”<\/strong> <\/em><\/span>(s. 627)<\/em><\/span><\/p>\n

“<\/span><\/strong><\/span>Çocuklar\u0131n\u0131za Tanr\u0131’n\u0131n birer arac\u0131 olduklar\u0131n\u0131 illa ö\u011fretecekseniz, onlara en az\u0131ndan Tanr\u0131’n\u0131n “tüfekleri” olduklar\u0131n\u0131 ö\u011fretmeyin. Aksi halde bütün gücümüzle size kar\u015f\u0131 koymak zorunda kal\u0131r\u0131z; çünkü sizin ö\u011fretinizin hiçbir övünülecek yan\u0131, görkemi, özel hakk\u0131 ve vazgeçilmez erdemi yoktur. Çocuklar\u0131n\u0131za yalanlar ö\u011fretme konusunda \u0131srar edecekseniz (Dünya’n\u0131n düz oldu\u011fu, insan\u0131n do\u011fal seçilim yo<\/span>luyla evrimin bir ürünü olmad\u0131\u011f\u0131 gibi); en az\u0131ndan dü\u015fünce özgürlü\u011füne sahip olan bizlerin, sizin bu ö\u011fretilerinizin yalanlar\u0131 yaymak oldu\u011funu söylemekten çekinmeyece\u011fimize ve bu gerçe\u011fi çocuklar\u0131n\u0131z\u0131n da anlamas\u0131n\u0131 sa\u011flamak ad\u0131na önümüze ç\u0131kan her f\u0131rsat\u0131 de\u011ferlendirece\u011fimize hiç ku\u015fkunuz olmas\u0131n. Bu gezegende ya\u015fayan herkesin gelecekteki esenli\u011fi, çocuklar\u0131m\u0131z\u0131n e\u011fitimine ba\u011fl\u0131d\u0131r.”<\/strong><\/em><\/span> (s. 632)<\/em><\/span><\/span> <\/p>\n

   Daha fazlas\u0131 için en yak\u0131ndaki kitapç\u0131ya u\u011framan\u0131z gerekecek \ud83d\ude42 Dennet’\u0131 henüz tan\u0131mayanlar, Türkçe altyaz\u0131lar\u0131n\u0131 haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131m ve a\u015fa\u011f\u0131da payla\u015ft\u0131\u011f\u0131m uzun soluklu sunumu izleyebilir. Sunum hakk\u0131nda bilgi almak isteyenler \u015fu yaz\u0131y\u0131<\/a> okuyabilir. <\/span><\/span><\/span>Faydal\u0131 ve keyifli bir okuma\/ö\u011frenme süreci olmas\u0131 dile\u011fiyle.<\/span><\/span><\/span> <\/p>\n