{"id":234,"date":"2026-08-21T12:03:23","date_gmt":"2026-08-21T12:03:23","guid":{"rendered":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=234"},"modified":"2026-08-21T13:08:56","modified_gmt":"2026-08-21T13:08:56","slug":"ciplak-kor-fare-bilmecesi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=234","title":{"rendered":"\u00c7\u0131plak k\u00f6r fare bilmecesi"},"content":{"rendered":"

   Geçti\u011fimiz Ekim ay\u0131nda Nature <\/em>dergisinde, birçok özelli\u011fiyle bilim dünyas\u0131n\u0131n ilgisini çeken Ç\u0131plak kör farenin [veya Tüysüz köstebek faresi, Heterocephalus glaber<\/em>] genomu ve transkriptomu üzerine bir makale yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131<\/a>. 16 Aral\u0131k’ta ise bu hayvanla ilgili t\u0131p alan\u0131na önemli faydas\u0131 dokunabilecek ve mutasyonlar\u0131n faydal\u0131 da olabildi\u011fine dair güzel bir örnek te\u015fkil eden yeni bir çal\u0131\u015fma Science <\/em>dergisinde yay\u0131mland\u0131<\/a>. A\u015fa\u011f\u0131da bu çal\u0131\u015fman\u0131n özetini bulacaks\u0131n\u0131z. Ama öncelikle ç\u0131plak kör farenin ya\u015fam biçimi üzerine bir al\u0131nt\u0131 yaparak k\u0131sa bir ön bilgi vermek isterim:<\/span> <\/p>\n

“Ç\u0131plak kör fare ve Damaraland köstebek faresi, gerçek sosyal ya\u015fam<\/span> (esocial) geli\u015ftirmi\u015f olan tek memeli türüdür. (Gerçek sosyal ya\u015fam kar\u0131ncalar\u0131n, ar\u0131lar\u0131n ve akkar\u0131ncalar\u0131n geni\u015f koloniler  olu\u015fturarak, tek bir do\u011furgan kraliçenin k\u0131s\u0131r hizmetkarlar\u0131 olarak “özverili” bir \u015fekilde ya\u015famas\u0131d\u0131r.) Bir kraliçe fare bütün do\u011furganl\u0131k faaliyetlerini tek  ba\u015f\u0131na üstlenmi\u015ftir ve salg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 feromonlar yoluyla di\u011fer di\u015filerin üreme organlar\u0131n\u0131n olgunla\u015fmas\u0131n\u0131 engelleyerek de koloniyi hizada tutar. Ç\u0131plak kör fare koprofajd\u0131r -kendi  d\u0131\u015fk\u0131s\u0131yla  beslenir- ve hamileli\u011fin  ileri  safhalar\u0131nda karn\u0131 çok fazla \u015fi\u015fti\u011fi için anüsüne ula\u015famayan kraliçe fare hizmetkârlar\u0131ndan d\u0131\u015fk\u0131 dilenir. Ç\u0131plak kör fare çirkin ve tuhaf bir yarat\u0131kt\u0131r; Tabiat  Ana’n\u0131n felsefi fantezilere rakip olmas\u0131 için seçti\u011fi bir dü\u015fünce deneyi gibidir.”<\/em><\/span><\/p>\n

Dennett, D., 1995, Darwin’in Tehlikeli Fikri<\/a><\/em><\/span><\/p>\n

\u0130yon kanallar\u0131 ç\u0131plak kör fareyi asit uyaranlar\u0131na kar\u015f\u0131 tepkisiz yap\u0131yor<\/h3>\n

   Max Delbrück Moleküler T\u0131p Merkezindeki (MDC) ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ç\u0131plak kör farenin neden aside maruz kal\u0131nca a\u011fr\u0131 hissetmedi\u011fini<\/em> buldu. Bu hayvanlar Afrika’n\u0131n kurak bölgelerinde, dar ve s\u0131k\u0131\u015f\u0131k deliklerde ya\u015far. Buralarda ortamdaki karbondioksit (CO2<\/sub>) oran\u0131 çok yüksektir. CO2<\/sub> normalde vücut dokular\u0131nda aside dönü\u015für ve bu da sürekli olarak ac\u0131 alg\u0131lay\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131 aktive eder; ancak ç\u0131plak kör farede bu a\u011fr\u0131 olu\u015fmaz. Onlar\u0131n ac\u0131 reseptörlerindeki iyon kanallar\u0131 mutasyonla de\u011fi\u015fmi\u015ftir ve asitle inaktive olur, böylece bu hayvanlar\u0131n asit uyaranlar\u0131na maruz kald\u0131\u011f\u0131nda a\u011fr\u0131 hissetmesini engeller; di\u011fer bir deyi\u015fle faydal\u0131 bir mutasyondur.<\/a>  <\/strong>Dr. Ewan St. John Smith ve Prof. Gary Lewin bu a\u011fr\u0131 duyars\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, Afrika ç\u0131plak kör farelerin evrim sürecinde ekstrem çevre ko\u015fullar\u0131na uyarlanmas\u0131 (adaptasyon) sonucunda geli\u015fti\u011fini bildirdi.<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Foto\u011fraf:<\/strong> Afrika ç\u0131plak kör faresi (Credit: Photo: Petra Dahl\/ Copyright: MDC)<\/em>   <\/span><\/p>\n

   Nav<\/sub>1.7 sodyum iyon kanal\u0131, a\u011fr\u0131 uyaranlar\u0131n\u0131n beyne iletilmesinde kilit bir rol oynar. A\u011fr\u0131 reseptörlerinde bir sinir uyar\u0131s\u0131 olu\u015fturur. Günümüzde di\u015fhekimleri sodyum iyon kanal blokörlerini lokal anestezik olarak kullanmaktad\u0131r ama bu blokörler sadece Nav<\/sub>1.7 iyon kanal\u0131n\u0131 de\u011fil, ula\u015ft\u0131klar\u0131 bütün iyon kanallar\u0131n\u0131 hedefler. Nav<\/sub>1.7  iyon kanal\u0131nda genetik bir mutasyon nedeniyle bozukluk olan insanlar a\u011fr\u0131 hissetmez. Fakat bu durum insanda bir avantaj de\u011fil, dezavantaj olu\u015fturur. Küçük yaralanmalar fark edilemez ve bu da genellikle ciddi sorunlar yarat\u0131r.<\/span> <\/div>\n

   Fakat bu durum ç\u0131plak kör farede böyle de\u011fildir. Onlar için aside duyars\u0131zl\u0131k hayatta kalmalar\u0131n\u0131 sa\u011flayan bir avantaj haline gelmi\u015ftir. Ya\u015fad\u0131klar\u0131 deliklerdeki havan\u0131n CO2<\/sub> oran\u0131 o kadar yüksektir ki, bir insan\u0131n veya herhangi ba\u015fka bir hayvan\u0131n böylesi bir ortamda hayatta kalmas\u0131 mümkün de\u011fildir. Normalde yüksek CO2<\/sub> oranlar\u0131 ve asit, tüm memelilerde \u015fiddetli a\u011fr\u0131 olu\u015fturan yaralara ve enflamasyona (yang\u0131) sebep olur. Dolay\u0131s\u0131yla romatizma gibi enflamatuvar eklem rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131 olan hastalar\u0131n dokular\u0131nda, yüksek oranda asit bulunur. Dokularda bulunan bu yüksek miktardaki asit de a\u011fr\u0131 al\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131 uyar\u0131r.<\/span> <\/p>\n

Ç\u0131plak kör farelerdeki NaV<\/sub>1.7 iyon kanal\u0131n\u0131n gerçekten de insan ve di\u011fer fare türlerinden yap\u0131sal anlamda farkl\u0131 oldu\u011fu ortaya ç\u0131kt\u0131:<\/h3>\n

  \u0130yon kanallar\u0131 amino asitlerden meydana gelmi\u015f protein yap\u0131lard\u0131r. Amino asitler de genler taraf\u0131ndan kodlan\u0131r. Ç\u0131plak kör farenin Na<\/span>V<\/sub>1.7 iyon kanal\u0131, di\u011fer memelilerden farkl\u0131 olan 3 yap\u0131sal amino asit bulundurur. Mutasyonla de\u011fi\u015fmi\u015f olan bu 3 protein alt birimi, hayvan\u0131n iyon kanal\u0131n\u0131n asitle uyar\u0131lmas\u0131n\u0131 engelleyen ciddi bir blokaja veya bozulmaya sebep olur. Bu fenomen, insan ve farelerin Na<\/span>V<\/sub>1.7 iyon kanallar\u0131nda da gözlenebilir ama o kadar zay\u0131ft\u0131r ki a\u011fr\u0131 iletiminde neredeyse hiç de\u011fi\u015fiklik olmaz. Ancak ç\u0131plak kör farede mutasyona u\u011fram\u0131\u015f olan bu kanal, sinyal iletimini engelleyecek güçtedir, bu nedenle ç\u0131plak kör fare asit varl\u0131\u011f\u0131nda a\u011fr\u0131 hissetmez. \u0130yon kanal\u0131ndaki mutasyonun sebebi, ç\u0131plak kör farelerin evrim sürecinde, ya\u015fad\u0131klar\u0131 ortamdaki yüksek CO<\/span>2<\/sub> düzeylerine adapte olarak asitle tetiklenen a\u011fr\u0131lara duyars\u0131z hale gelmi\u015f olmalar\u0131d\u0131r.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Foto\u011fraf: <\/strong>Afrika ç\u0131plak kör faresi (Credit: Photo: Petra Dahl\/ Copyright: MDC)<\/em> <\/strong><\/p>\n

Yarasalar<\/strong><\/h3>\n

   Baz\u0131 hayvanlarda NaV<\/sub>1.7 iyon kanal\u0131ndan sorumlu genin yap\u0131s\u0131 çözüldü. Bu hayvanlar aras\u0131nda, ma\u011farada ya\u015fayan küçük kahverengi yarasa<\/span> (Myotis lucifugus) <\/em>ve a\u011façta ya\u015fayan tilki yarasa<\/span> (Pteropus vampyrus)<\/em> da bulunuyor. Küçük kahverengi yarasa, ç\u0131plak kör fareyle benzer bir ortamda ya\u015far ve benzer bir gen varyant\u0131na sahiptir. Di\u011fer taraftan tilki yarasa, ç\u0131plak kör fare ve küçük kahverengi yarasa<\/em> gibi kalabal\u0131k koloniler halinde ya\u015far ama yüksek düzeyde CO2<\/sub>’e maruz kalmaz. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara göre gen incelemerinden ç\u0131kan sonuç, benzer çevre \u015fartlar\u0131nda ya\u015fayan birbirinden farkl\u0131 canl\u0131 türlerinin evrim sürecinde benzer özellikler geli\u015ftirdi\u011fini gösteriyor. Yani yüksek oranda CO2<\/sub>’e maruz kal\u0131nmas\u0131, ç\u0131plak kör farede ve belki de küçük kahverengi yarasada, asit ve CO2<\/sub>‘in a\u011fr\u0131 olu\u015fturmas\u0131n\u0131 engellemi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

MDC ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n\u0131n elde etti\u011fi bu sonuçlar\u0131n inflamatuar hastal\u0131klar aç\u0131s\u0131ndan önemi nedir?<\/h4>\n

   Prof. Lewin’e göre, inflamatuar hastal\u0131klar\u0131 nedeniyle iyon kanallar\u0131 sürekli aktif olan ki\u015filerin iyon kanallar\u0131n\u0131 kapatacak ufak moleküllerin geli\u015ftirilmesi için ilaç \u015firketleri zaten çal\u0131\u015f\u0131yor. Lewin ve ekibinin bu çal\u0131\u015fmadan sonra vard\u0131\u011f\u0131 sonuçlar (de\u011fi\u015fmi\u015f olan 3 amino asidin Nav<\/sub>1.7 kanal\u0131ndaki sinyal iletimini engelledi\u011fine ili\u015fkin bulgular), mutasyona u\u011fram\u0131\u015f olan bu kanallar\u0131n t\u0131kanmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak yepyeni moleküllerin geli\u015ftirilmesini sa\u011flayabilir.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Makale Kayna\u011f\u0131<\/strong><\/span><\/p>\n

    \n
  1. E. S. J. Smith, D. Omerbasic, S. G. Lechner, G. Anirudhan, L. Lapatsina, G. R. Lewin. The Molecular Basis of Acid Insensitivity in the African Naked Mole-Rat<\/strong>. Science<\/em>, 2011; 334 (6062): 1557 DOI: 10.1126\/science.1213760<\/a><\/span><\/li>\n<\/ol>\n

       Bu yaz\u0131 Helmholtz Association of German Research Centres<\/em>’dan sa\u011flanan bilgilerin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda yaz\u0131l\u0131p 20.12.2011’de online olarak yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r<\/a>.<\/span> <\/p>\n

     <\/strong><\/span><\/p>\n

     <\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

       Geçti\u011fimiz Ekim ay\u0131nda Nature dergisinde, birçok özelli\u011fiyle bilim dünyas\u0131n\u0131n ilgisini çeken Ç\u0131plak kör farenin [veya Tüysüz köstebek faresi, Heterocephalus glaber] genomu ve transkriptomu üzerine bir makale yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131. 16 Aral\u0131k’ta ise bu hayvanla ilgili t\u0131p alan\u0131na önemli faydas\u0131 dokunabilecek ve mutasyonlar\u0131n faydal\u0131 da olabildi\u011fine dair güzel bir örnek te\u015fkil eden yeni bir çal\u0131\u015fma Science dergisinde yay\u0131mland\u0131. A\u015fa\u011f\u0131da bu çal\u0131\u015fman\u0131n özetini bulacaks\u0131n\u0131z. Ama […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-234","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bilim"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/baharkilic.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/234","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/baharkilic.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/baharkilic.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/baharkilic.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/baharkilic.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=234"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/baharkilic.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/234\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":294,"href":"https:\/\/baharkilic.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/234\/revisions\/294"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/baharkilic.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=234"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/baharkilic.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=234"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/baharkilic.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=234"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}

   Ç\u0131plak kör farelerde de a\u011fr\u0131 al\u0131c\u0131lar\u0131 vard\u0131r. Bir önceki çal\u0131\u015fmada Prof. Lewin’in ba\u015f\u0131nda oldu\u011fu ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, ç\u0131plak kör farelerin \u0131s\u0131ya ve bas\u0131nca t\u0131pk\u0131 di\u011fer fareler gibi duyarl\u0131 oldu\u011funu ama onlar\u0131n aksine aside duyars\u0131z oldu\u011funu bulmu\u015ftu. Dahas\u0131 ç\u0131plak kör farelerin, insan ve farelerle birlikte t\u0131pk\u0131 di\u011fer memeliler gibi Nav<\/sub>1.7 iyon kanallar\u0131na sahip olduklar\u0131n\u0131 göstermi\u015flerdi. (Dr. St. John Smith ve Prof. Lewin’in Science dergisinde yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 bu çal\u0131\u015fmay\u0131 okumak için t\u0131klay\u0131n<\/span><\/a>.)  Dolay\u0131s\u0131yla ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, bu kanallar\u0131n ç\u0131plak kör fare ile di\u011fer fare türlerinin duyu sinirlerindeki görevlerini inceleyerek, bu iki tür aras\u0131nda kanal\u0131n üstlendi\u011fi görev bak\u0131m\u0131ndan bir fark olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ö\u011frenmeye çal\u0131\u015ft\u0131.<\/span> <\/p>\n