{"id":25,"date":"2026-08-21T11:58:08","date_gmt":"2026-08-21T11:58:08","guid":{"rendered":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=25"},"modified":"2026-08-21T13:59:57","modified_gmt":"2026-08-21T13:59:57","slug":"zihinsel-zaman-yolculugu-insana-has-olmayabilir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=25","title":{"rendered":"Zihinsel zaman yolculu\u011fu insana has olmayabilir"},"content":{"rendered":"

   Gerçek, fiziksel anlamda bir zaman yolculu\u011funu hâlâ sadece bilimkurgu filmlerinde görebiliyor olsak da, zihinsel zaman yolculu\u011fu sürekli yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir \u015feydir. Hattâ zaman\u0131m\u0131z\u0131n büyük bir k\u0131sm\u0131n\u0131 geçmi\u015fi ve gelece\u011fi dü\u015fünerek geçiriyor olu\u015fumuz, Mark Twain’in \u015fu sözleri sarf etmesine neden olmu\u015ftur: “<\/span>Hayat\u0131m, birço\u011fu hiç gerçekle\u015fmemi\u015f trajedilerle dolu.<\/em>”<\/span> Bu ilginç durumu anlayabilmemiz için bellek (haf\u0131za) kavram\u0131na biraz daha yak\u0131ndan bakmam\u0131z ve onun evrimsel süreçlerini ayd\u0131nlatmam\u0131z, dolay\u0131s\u0131yla da insan belle\u011fiyle di\u011fer hayvanlarda gözlemlenen bellek örneklerini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmam\u0131z gerekiyor.<\/span> <\/p>\n

   Yak\u0131n zamana kadar insan belle\u011fi üzerine yap\u0131lan çal\u0131\u015fmalar, referans bellek<\/strong> (uzun süreli bellek) ile i\u015fler bellek<\/strong> (k\u0131sa süreli bellek) aras\u0131ndaki fark\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131na dayan\u0131yordu. \u0130kisini ay\u0131rt etmek her zaman kolay olmasa da, referans belle\u011fin daha çok ki\u015finin art\u0131k ilgilenmedi\u011fi an\u0131larla ili\u015fkili oldu\u011fu kabul edilir. \u0130\u015fler bellek ise ö\u011frenme, ak\u0131l yürütme, kavrama, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma vb. karma\u015f\u0131k bili\u015fsel süreçlerin gerektirdi\u011fi bilgileri k\u0131sa bir süreyle ak\u0131lda tutmam\u0131z\u0131 ve kullanmam\u0131z\u0131 mümkün k\u0131lan, s\u0131n\u0131rl\u0131 kapasiteye sahip bir bellek sistemidir. <\/span><\/p>\n

Referans bellek iki türe ayr\u0131l\u0131r: 1-<\/strong> S\u0131kça tecrübe edilmi\u015f yeteneklerle (bisiklete binmek gibi) ilgili olan yöntemsel bellek<\/span><\/span>  2- <\/strong>Bilinçli eri\u015fime aç\u0131k olup olgular, bilgiler, kurallar ve olaylarla ilgili olan bildirimsel bellek<\/span>. <\/span><\/p>\n

Bildirimsel bellek de ikiye ayr\u0131l\u0131r: a) <\/strong>Semantik<\/span> (anlamsal) bellek b) <\/strong>Epizodik<\/span> (bölümsel) bellek<\/span> <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

   Bunlardan epizodik bellek diye tabir edilen bellek sistemi 1972 y\u0131l\u0131nda Endel Tulving taraf\u0131ndan tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r ve geçmi\u015fte meydana gelmi\u015f olan, aç\u0131kça belirlenebilen otobiyografik olaylarla (örne\u011fin belli yerler, zamanlar, ili\u015fkili duygular ve di\u011fer ba\u011flamsal bilgiler) ili\u015fkilidir. Mecazen söylemek gerekirse, “zamanda geriye giderek” belli bir zamanda ve yerde meydana gelen bir olay\u0131 hat\u0131rlamam\u0131z\u0131 ve onu yeniden ya\u015famam\u0131z\u0131 sa\u011flar. Semantik bellek ise \u015fartlardan ve çevreden ba\u011f\u0131ms\u0131z gerçeklerle ilgilidir; örne\u011fin “ar\u0131 sokmas\u0131 can yakar” gibi basit gerçekleri hat\u0131rlamaya yarar. Fakat bir ar\u0131ya gazeteyle vurmaya çal\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131zda ar\u0131n\u0131n sinirlenip sizi soktu\u011funu hat\u0131rlamak, epizodik belle\u011fin görevidir. Epizodik belle\u011fe kaydedilen olaylar, epizodik ö\u011frenmeyi (örne\u011fin bir davran\u0131\u015f de\u011fi\u015fikli\u011fini) de tetikleyebilir.1,2 <\/sup>Örne\u011fin köpek sald\u0131r\u0131s\u0131na maruz kalan bir ki\u015fide geli\u015fen köpek korkusu, epizodik ö\u011frenme sürecinin ürünüdür.<\/span> <\/p>\n

   Baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar3<\/a><\/sup> sadece insanlar\u0131n zamanda geriye (epizodik bellek) ve ileriye gitme (gelece\u011fi tahmin etme ve ona yönelik plan yapma) yetene\u011fine sahip oldu\u011funu ileri sürmü\u015ftür. Fakat birçok hayvandan4<\/a> <\/sup>(primatlar, yunuslar, s\u0131çanlar, güvercinler ve çal\u0131 kargalar\u0131) elde edilen veriler, bu hayvanlar\u0131n hangi olay\u0131n ne zaman ve nerede gerçekle\u015fti\u011fine ili\u015fkin ki\u015fisel an\u0131lar\u0131n\u0131 hat\u0131rlayabildi\u011fini ve beklenmedik sorulara yan\u0131t verebildi\u011fini göstermektedir. Tulving’in zihinsel zaman yolculu\u011funa ili\u015fkin güncel tan\u0131m\u0131na göre baz\u0131 hayvanlar (primat ve çal\u0131 kargalar\u0131) ka\u015f\u0131k testini geçmeyi ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r; di\u011fer bir deyi\u015fle bu hayvanlar gelecek için plan yapabilmektedir. (Ka\u015f\u0131k testi<\/em><\/span><\/strong>: Farz edin ki deniz kenar\u0131nda geçirece\u011finiz tatil için valiz haz\u0131rl\u0131yorsunuz. Bulundu\u011funuz yerde hava so\u011fuk da olsa, gidece\u011finiz tatil yöresinde havan\u0131n s\u0131cak olaca\u011f\u0131n\u0131 dü\u015fünerek valize \u015fort, mayo, terlik, güne\u015f gözlü\u011fü vb. e\u015fyalar koyars\u0131n\u0131z. Bu noktada kendinizi deniz kenar\u0131ndaym\u0131\u015f gibi hayal eder -bu bir simülasyondur- ve ihtiyaç listenizi ona göre belirlersiniz. Tulving (2005) bu tür simülasyonlara ka\u015f\u0131k testi ad\u0131n\u0131 veriyor.) K\u0131sacas\u0131, biz insanlar zihinsel zaman yolculu\u011fu konusunda çok geli\u015fmi\u015f bir yetene\u011fe sahip olsak da, di\u011fer hayvanlar\u0131n da böyle bir yetene\u011fe sahip oldu\u011funu gösteren kan\u0131tlar artmaktad\u0131r.<\/span> <\/p>\n

   Bunlardan birisi \u0130sveç – Furuvik Hayvanat Bahçesi’nde ya\u015fayan Santino<\/em>. Santino insanlardan pek de ho\u015flanmayan ve 1997 y\u0131l\u0131ndan beri gelen turistleri uzakla\u015ft\u0131rmak için onlara ta\u015f atma yoluna giden bir \u015fempanze. \u0130lerleyen y\u0131llarda tekni\u011fini daha da geli\u015ftirerek kurbanlar\u0131n\u0131 pusuya dü\u015fürmenin farkl\u0131 yollar\u0131n\u0131 ke\u015ffeden Santino, biriktirdi\u011fi ta\u015flar\u0131 gizli bir yerde istifleyip \u015füphe çekmemek için bu ta\u015f y\u0131\u011f\u0131n\u0131ndan birkaç metre uzakta durman\u0131n çok daha i\u015fe yarar bir yöntem oldu\u011funu fark etmi\u015f. Onun bu davran\u0131\u015f\u0131na kanarak Santino’nun kendilerini ta\u015f ya\u011fmuruna tutmayaca\u011f\u0131n\u0131 dü\u015fünen ve ziyaretlerine devam eden turistler, hiç beklemedikleri bir anda gizli zulas\u0131na yakla\u015f\u0131p oradan ald\u0131\u011f\u0131 ta\u015flar\u0131 kendilerine f\u0131rlatan Santino’nun sald\u0131r\u0131s\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015f. Santino’nun bu hünerli ve geli\u015ftirilmi\u015f ta\u015f f\u0131rlatma teknikleri, onu dünyaca ünlü bir \u015fempanze ve hayvan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 inceleyen bilim insanlar\u0131 aç\u0131s\u0131ndan da yo\u011fun bir ilgi alan\u0131 haline getirmi\u015f durumda.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Resim: <\/strong>Santino’yu inceleyen bilim insanlar\u0131ndan birisi olan M. Osvath’\u0131n 2012 y\u0131l\u0131nda çekti\u011fi bir foto\u011frafta Santino’yu ve istifledi\u011fi ta\u015flar\u0131 görüyorsunuz.<\/span> <\/p>\n

   Bir hayvan geçmi\u015fte dünyayla etkile\u015fime girdi\u011fi zamanlar\u0131 epizodik belle\u011fi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla hayal edebiliyorsa –Santino’nun elinde bir ta\u015f tuttu\u011fu fark edildi\u011finde ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla sonuçlanan sald\u0131r\u0131 giri\u015fimini hat\u0131rlamas\u0131 veya bir ar\u0131y\u0131 gazeteyle kovalad\u0131\u011f\u0131n\u0131zda ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131z\u0131 hat\u0131rlaman\u0131z gibi– bu hayvan\u0131n kendisini gelecekte ya\u015fanabilecek benzer bir senaryo içinde hayal etmesi ve davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 ona göre planlamas\u0131 da gayet olas\u0131d\u0131r. Santino ta\u015flar\u0131n\u0131 gizlemeyi tercih edebilir veya siz de ar\u0131y\u0131 k\u0131zd\u0131rmaktan vazgeçebilirsiniz. \u0130\u015fte bilim insanlar\u0131, bireyin hem geçmi\u015fte hem de gelecekte kendisini ve davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 “zihin gözünden” canland\u0131rmas\u0131 anlam\u0131na gelen bu olaya zihinsel zaman yolculu\u011fu<\/em> <\/span><\/strong>ad\u0131n\u0131 veriyor.<\/span> <\/p>\n

   Burada Santino’nun geçmi\u015f deneyimlerinden bir \u015feyler ö\u011frendi\u011fini ve gelece\u011fe yönelik plan yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 görüyoruz. Yukar\u0131da da bahsetti\u011fimiz gibi, bu özelliklerin uzun süre sadece insanlara özgü oldu\u011fu dü\u015fünülüyordu. Fakat Kentucky Üniversitesi’nden psikolog Thomas Zentall taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan güncel bir makale<\/a>, bu karma\u015f\u0131k yetene\u011fin insanlara özgü olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 öneren çal\u0131\u015fmalardan sadece birisi. Zentall epizodik belle\u011fe dayanan zihinsel zaman yolculu\u011funun Santino gibi insan olmayan primatlarda, s\u0131çanlarda, çal\u0131 kargalar\u0131nda, yunuslarda ve güvercinlerde de gözlemlendi\u011fine i\u015faret ediyor. Özellikle çal\u0131 kargalar\u0131, yemek saklama davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 planlama konusunda oldukça yetenekli görünüyor. Bu kargalar deneysel ko\u015fullar alt\u0131nda, ertesi gün aç olacaklar\u0131n\u0131 bildikleri bölgelere yemek saklam\u0131\u015f ve en sevdikleri besin maddelerinin de gelecekte her zaman ula\u015fabilecekleri yerlerde olmas\u0131n\u0131 garanti etmi\u015ftir.5<\/a><\/sup><\/span><\/p>\n

\"\" <\/p>\n

   Di\u011fer yandan, hayvanlar\u0131n da insanlar gibi zihinsel zaman yolculu\u011fu yapabildi\u011fi görü\u015füne yönelik itirazlar da sürmektedir. Queensland Üniversitesi’nde görevli psikolog Thomas Suddendorf’a göre, “<\/span>insand\u0131\u015f\u0131 hayvanlardaki epizodik belle\u011fi veya gelecek simülasyonlar\u0131n\u0131 göstermek ad\u0131na sürdürülen dahiyane çal\u0131\u015fmalara ra\u011fmen, hayvanlar\u0131n insanlarda görülen esnek sa\u011fduyuya sahip oldu\u011funa ili\u015fkin yeterince kan\u0131t yoktur.<\/em>”<\/span> Suddendorf’a göre, “<\/span>çal\u0131 kargas\u0131 gibi hayvanlar yemek saklama al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131ndan en iyi \u015fekilde yararlanmak ad\u0131na davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 uyarlayabiliyor olsa da, benzeri bir esnekli\u011fi ba\u015fka uzmanl\u0131k alanlar\u0131nda gösteremiyor; oysa insanlar hemen hemen her olay\u0131 simüle edip, sonra da onu olabilirlik ve çekicilik düzeyine göre de\u011ferlendirebiliyor.<\/em>”<\/span><\/span> <\/p>\n

   Suddendorf’un aksini savunan Zentall yak\u0131nlarda güçlü bir yanda\u015f da edinmi\u015f bulunuyor. Üstelik bu isim eskiden Suddendorf’la birlikte, epizodik belle\u011fin yaln\u0131zca insana özgü bir yetenek oldu\u011funu savunan Michael Corballis’ten ba\u015fkas\u0131 de\u011fil. Corballis ayn\u0131 zamanda <\/span>zihinsel zaman yolculu\u011fu<\/em> kavram\u0131n\u0131n da isim babalar\u0131ndan birisi (Suddendorf ile birlikte, 1997). Suddendorf ve Corballis daha önce, sa\u011flanmalar\u0131 halinde bu yetene\u011fin hayvanlarda da var oldu\u011funu gösteren bir dizi kriter belirlemi\u015fti. (\u0130nsan çocuklar\u0131 4 ya\u015f\u0131na geldiklerinde bu kriterleri sa\u011fl\u0131yor; sadece benzer kutulardan edindikleri deneyimlere bakarak, daha önce hiç görmedikleri bir kutuyu açmak için do\u011fru anahtar\u0131 seçebiliyor.) Hayvanlarsa buna benzer bir çözümü, ancak ayn\u0131 test malzemelerine ayn\u0131 ortamda maruz kalarak edindikleri tekrarlayan deneyimler sonucunda ula\u015fabiliyor; dolay\u0131s\u0131yla problemleri zihinsel zaman yolculu\u011fuyla de\u011fil, ça\u011fr\u0131\u015f\u0131msal ö\u011frenme yoluyla çözüyor olabilecekleri göz önünde bulunduruluyor. Corballis bu y\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda, hayvanlar\u0131n bu kriterleri sa\u011flamad\u0131\u011f\u0131 yönündeki fikrini de\u011fi\u015ftirmesine sebep olan kan\u0131tlar bulundu\u011funu söyledi. Ancak Corballis’in fikrini de\u011fi\u015ftiren kan\u0131t hayvanlar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131yla ilgili çal\u0131\u015fmalardan de\u011fil, hayvan beyinleri üzerinde yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalardan geldi. Corballis görü\u015flerini \u015föyle dile getirmi\u015fti<\/span>6<\/a>:<\/sup><\/span> “<\/span>Zihinsel zaman yolculu\u011fu, evrim sürecinde çok eskilere dayanan nörofizyolojik temellere sahiptir ve baz\u0131lar\u0131n\u0131n (bir zamanlar benim de) iddia etti\u011fi gibi insanlara özgü de\u011fildir.<\/em><\/span>”<\/span> <\/p>\n

   S\u0131çanlardaki beyin faaliyetlerine bak\u0131larak yap\u0131lan bir çal\u0131\u015fmaya7<\/a><\/sup> göre de s\u0131çanlar sorunlar\u0131n çözümünü zihinlerinde (bu durumda beynin hipokampus bölgesinde) canland\u0131r\u0131yor olabilir. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, gün boyu labirentlerin içinde ko\u015fu\u015fturan s\u0131çanlar\u0131n uyurkenki beyin nöron aktivitelerini ölçmü\u015f ve hipokampus bölgesi üzerinde durmu\u015f. (Hipokampus, s\u0131çan\u0131n beyninde labirentle ilgili zihinsel haritalar\u0131n depoland\u0131\u011f\u0131 yerdir.) Buna göre, uyuyan s\u0131çanlar sadece labirentin içinde geçtikleri yerlere ili\u015fkin geçmi\u015f deneyimlerini de\u011fil, geçmeyi dü\u015fündükleri ama hiç geçmedikleri labirent bölgelerini de zihinlerinde canland\u0131r\u0131yor. Corballis’e göre bu durum, s\u0131çanlar\u0131n zihinsel zaman yolculu\u011fu yapabildi\u011finin nörofizyolojik kan\u0131t\u0131 niteli\u011finde.<\/span> <\/p>\n

   Altta yatan beyin aktivitesine bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n bu görü\u015fü destekleyen ba\u015fka kan\u0131tlar da var. Örne\u011fin bir deneyde8<\/a><\/sup> mama ödülünü almak için gerekli olan aleti bulup kullanan bonobo ve orangutanlar bir sonraki gün de benzer bir testle kar\u015f\u0131lacaklar\u0131n\u0131 dü\u015fünerek, ak\u015fam uyuduklar\u0131 bölgeye çekilirken yanlar\u0131na bu aleti alm\u0131\u015f ve ertesi gün de yine bu aleti kullanarak mama ödüllerini elde etmeye çal\u0131\u015fm\u0131\u015flar.<\/span> <\/p>\n

   Gözlemlenen bu yetenekler, eski insanlar\u0131n ertesi gün yapacaklar\u0131 mamut av\u0131 öncesinde sergiledi\u011fi davran\u0131\u015flardan çok da farkl\u0131 de\u011fil. O halde hayvanlarda zihinsel zaman yolculu\u011funa ili\u015fkin neden daha fazla örnek görmüyoruz? Çünkü ba\u015far\u0131l\u0131 mamut avlar\u0131 gerçekle\u015ftirmek veya aya gitmek için gerekli olan insan zekâs\u0131 ve becerisi sadece epizodik belle\u011fe ba\u011fl\u0131 de\u011fildir; bilhassa dü\u015füncelerimizi ve planlar\u0131m\u0131z\u0131 dil yoluyla aktarma yetene\u011fi, \u015fimdilik bildi\u011fimiz ba\u015fka hiçbir hayvanda bulunmuyor. Ayr\u0131ca biz insanlar\u0131n hem kendimizin, hem de ba\u015fkalar\u0131n\u0131n zihnini nas\u0131l alg\u0131layabiliyor oldu\u011fumuzla ilgili sorular da cevap bekliyor. Bir hayvan\u0131n kendisini an\u0131lar\u0131n\u0131n veya gelecek planlar\u0131n\u0131n belli bir noktas\u0131na yerle\u015ftirebilmesi, yani zihinsel zaman yolculu\u011fu yapabilmesi için büyük ihtimalle bir tür bilinç veya kendini-tan\u0131ma becerisi gerekiyor. Dolay\u0131s\u0131yla bu konudaki tart\u0131\u015fmalar\u0131n büyük ço\u011funlu\u011fu bilincin kan\u0131t\u0131 olarak hayvan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n m\u0131, yoksa nörolojik faaliyetlerin mi say\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi etraf\u0131nda dönüyor.<\/span> <\/p>\n

   Bilinç, kara kutunun merkezindeki elmas niteli\u011finde ve bu sorular\u0131n yan\u0131t\u0131n\u0131 alabilmemiz için de hakk\u0131nda çok daha fazla ara\u015ft\u0131rma yap\u0131lmas\u0131 gerekiyor. Zentall gelecekte yap\u0131lacak çal\u0131\u015fmalar\u0131n, hayvanlar\u0131n zihinsel zaman yolculu\u011funa benzer ba\u015fka yeteneklere de sahip oldu\u011funu ortaya koyaca\u011f\u0131 görü\u015fünde. Bu konuda kesinlikle hakl\u0131. Ama hayvan zihni dedi\u011fimiz kara kutu günbegün araland\u0131kça, bilim insanlar\u0131 da karanl\u0131kta beliren yeni \u015fekiller konusunda fikir ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131na dü\u015fmeye devam edecek; ta ki bilinç muammas\u0131 tam anlam\u0131yla çözülene kadar. Sizi bilmem, ama ben yeni geli\u015fmeleri heyecanla bekliyor olaca\u011f\u0131m.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Referans makaleler:<\/span><\/strong><\/div>\n
1. Terry, W. S. (2006). Learning and Memory: Basic principles, processes, and procedures. Boston: Pearson Education, Inc.<\/span><\/div>\n
2.  Baars, B. J. & Gage, N. M. (2007). Cognition, Brain, and Consciousness: Introduction to cognitive neuroscience. London: Elsevier Ltd.<\/span><\/div>\n
3. Philosophical Transactions of the Royal Society; Mental time travel and the shaping of the human mind<\/a><\/span><\/div>\n
4. Mental Time Travel:Can Animals Recall the Past and Plan for the Future<\/a>?<\/span><\/div>\n
5. Nature; Planning for the future by western scrub-jays<\/a><\/span><\/div>\n
6. Trends in Cognitive Sciences; Mental time travel: a case for evolutionary continuity<\/a><\/span><\/div>\n
7. Neuron; Hippocampal Replay Is Not a SimpleFunction of Experience<\/a><\/span><\/div>\n
8. Apes Save Tools for Future Use<\/a><\/span><\/div>\n
 <\/div>\n

 Kaynaklar:<\/strong><\/span><\/p>\n