{"id":251,"date":"2026-08-21T12:03:43","date_gmt":"2026-08-21T12:03:43","guid":{"rendered":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=251"},"modified":"2026-08-21T13:06:03","modified_gmt":"2026-08-21T13:06:03","slug":"hiv-virusu-ve-evrim","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=251","title":{"rendered":"HIV vir\u00fcs\u00fc ve evrim"},"content":{"rendered":"

   <\/span>Evrim, yerçekimi gibi kaç\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Galilei bir gün gezegenlere gidebilece\u011fimizi hiç dü\u015fünmemi\u015fti. Darwin de gerçekle\u015fmekte olan evrimi gözlemleyebilece\u011fimizi hiç akl\u0131na getirmemi\u015fti. Oysa bugün büyük bir evrim deneyinin içinde ya\u015f\u0131yoruz: Gözlerimizin önünde evrim geçirmekte olan ve AIDS hastal\u0131\u011f\u0131na neden olan HIV salg\u0131n\u0131.<\/span> <\/p>\n

   HIV (Human Immunodeficiency Virus\/\u0130nsan Ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k Yetmezli\u011fi Virüsü)<\/em> olarak bilinen virüs, 19. yüzy\u0131lda bilinmeyen ama art\u0131k hepimizin tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 bir organizma. B<\/span>u virüsün M\u0131s\u0131r firavunu Tutankhamon’un mezar\u0131na onu soymaya kalkanlar\u0131 cezaland\u0131rmak için konulmu\u015f oldu\u011fu ve mezar\u0131 açanlara bula\u015f\u0131p yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bile iddia edilmi\u015fti. Oysa bugün virüsün tarihinin, nesiller boyunca meydana gelen de\u011fi\u015fikliklerin (modifikasyon) tarihi oldu\u011fu anla\u015f\u0131ld\u0131. Mikroskop alt\u0131nda HIV’in de\u011fi\u015fimini aç\u0131kça görebiliyoruz. “AIDS virüsü son on y\u0131lda o kadar fazla mutasyona u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r ki, yap\u0131lan ölçümlere göre bu süre zarf\u0131nda sergiledi\u011fi genetik çe\u015fitlilikler, primat evriminin bütün tarihi boyunca ortaya ç\u0131kan çe\u015fitlilikten fazlad\u0131r!”<\/span> (Dennett; 1995)<\/em><\/p>\n

 \"\"<\/span><\/p>\n

   HIV, s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 bir virüstür. Genetik materyal olarak DNA de\u011fil RNA bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Yani genleri DNA de\u011fil RNA üzerinde yer al\u0131r. HIV, ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n hücrelerini i\u015fgal edip ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemini çökertir; ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131y\u0131 de\u011fi\u015fik hastal\u0131k ve sald\u0131r\u0131lara kar\u015f\u0131 savunmas\u0131z b\u0131rakarak ölmesine neden olur. 2005 y\u0131l\u0131nda HIV yüzünden 3 milyon ki\u015fi öldü. Ölüm oran\u0131 üstelik giderek art\u0131yor. 20 y\u0131l önce Botswana’da, yeni do\u011fmu\u015f bir bebe\u011fin beklenen ömrü 73 y\u0131ld\u0131. Bugün bu rakam 29’a dü\u015ftü. Y\u0131llar önce bana “siz evrildiniz biz yarat\u0131ld\u0131k” diyen ö\u011frenci \u015fimdi muhtemelen ölmü\u015ftür.<\/span> <\/p>\n

  Evrim kar\u015f\u0131tlar\u0131 için bile HIV, de\u011fi\u015ferek üremenin kan\u0131t\u0131d\u0131r, çünkü bu sürecin gerçekle\u015fmesine tan\u0131k oluyorlar. K\u0131sac\u0131k geçmi\u015finde virüsün yap\u0131s\u0131 de\u011fi\u015fim gösterdi ve kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 yeni durumlara kar\u015f\u0131 uyum sa\u011flamay\u0131 ba\u015fard\u0131. Ölüm yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131nda hasta, kendisini enfekte etmi\u015f virüsten, insanla kuyruksuz maymunlar (apes)<\/em> aras\u0131ndaki fark kadar de\u011fi\u015fiklik gösterebilen, virüsün torunlar\u0131n\u0131n yuvas\u0131 olmu\u015ftur art\u0131k. Her k\u0131tada farkl\u0131 cinsel al\u0131\u015fkanl\u0131klar vard\u0131r ve her k\u0131ta kendisine mükemmel uyum sa\u011flam\u0131\u015f virüs çe\u015fitleri bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Darwin, ileri sürdü\u011fü mekanizman\u0131n bu ac\u0131mas\u0131z kan\u0131t\u0131n\u0131 görseydi mutlu olurdu.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

 <\/span><\/p>\n

 HIV’in tarihini gün gün, y\u0131l y\u0131l, hattâ bir yüzy\u0131l boyunca izlemek mümkündür:<\/strong><\/span> <\/h3>\n

   HIV’in biyografisi bugün neredeyse tümüyle bilinir durumda. Bu yüzden HIV’in tarihi ku\u015faktan ku\u015fa\u011fa geli\u015fen de\u011fi\u015fiklikleri bizzat görmenin de tarihidir ayn\u0131 zamanda. AIDS’e yol açan HIV’deki mutasyon oran\u0131 ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 organizmadakinin bir milyon kat\u0131d\u0131r. Çünkü HIV RNA’s\u0131 kopyalar\u0131n\u0131 üretme konusunda çok ba\u015far\u0131s\u0131zd\u0131r; kopyalanma s\u0131ras\u0131nda sürekli hata yapar. Kopyalama enzimlerindeki hata oran\u0131 HIV’e, enfekte etti\u011fi vücuttakinden bir milyon kez daha fazla mutasyon birikimi sa\u011flar. Genetik yap\u0131daki rastgele de\u011fi\u015fiklikler, t\u0131pk\u0131 dillerde oldu\u011fu gibi yenilenme s\u0131ras\u0131nda olu\u015fan hatalar, virüsün kal\u0131tsal yap\u0131s\u0131n\u0131 h\u0131zla de\u011fi\u015ftirir. Virüsün genetik yap\u0131s\u0131nda ortaya ç\u0131kan bu kal\u0131tsal de\u011fi\u015fiklikler hastal\u0131k boyunca do\u011frudan gözlenebilir. \u0130sveçli bir aile üzerinde yap\u0131lan çal\u0131\u015fmalar bunu ortaya koydu. 1970’lerin sonunda \u0130sveçli bir erke\u011fe ba\u015fka bir ülkede HIV virüsü bula\u015ft\u0131. Adam daha sonra ülkesine döndü\u011fünde virüsü kar\u0131s\u0131na, çocuklar\u0131na ve cinsel ili\u015fkiye girdi\u011fi di\u011fer kad\u0131nlara geçirdi. Söz konusu ki\u015finin ve yak\u0131n\u0131ndakilerin incelenmesi HIV’deki h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fimleri ortaya koydu. 1980’den bu yana hasta ki\u015fi ve yak\u0131n\u0131ndakilerden al\u0131nan örnekler, tek bir virüsün k\u0131sa bir zamanda ne kadar fazla de\u011fi\u015fip çe\u015fitlenebildi\u011fini gösteriyor.<\/span><\/p>\n

   Virüsün geçirdi\u011fi mutasyonlar do\u011fal seçilim taraf\u0131ndan biriktirilir ve böylelikle sald\u0131rgan, k\u0131sa zamanda, i\u015fgal etti\u011fi bedenin ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemine, kendisine kar\u015f\u0131 kullan\u0131lan ilaçlara ve insan toplumlar\u0131n\u0131n cinsel al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131na uyum sa\u011flar. Bu durum çevrede yeni bir de\u011fi\u015fiklik olana, örne\u011fin yeni bir tedavi uygulanmaya ba\u015flayana dek devam eder. Yeni ko\u015fullar yeni de\u011fi\u015fiklikleri sa\u011flar. Her AIDS hastas\u0131, bu yüzden, evrim kuram\u0131n\u0131n bir kan\u0131t\u0131d\u0131r. Hastal\u0131k ilerledikçe, do\u011fal seçilim virüsün kimli\u011fini de\u011fi\u015ftirir. Kullan\u0131lan ilaçlar da evrimsel de\u011fi\u015fime neden olur, her ilaca verilen tepki farkl\u0131d\u0131r. HIV’in küçücük genomunun be\u015f ya\u015famsal bölgesinde gerçekle\u015fen önemsiz de\u011fi\u015fimler, virüsün en iyi ilaç tedavisinden bile kaçabilmesini sa\u011flayabilir.<\/span> <\/p>\n

 <\/span><\/p>\n

  \"\"<\/span> <\/p>\n

   AIDS, 1981 y\u0131l\u0131nda bir zatürre çe\u015fidinin görülmesindeki anl\u0131k art\u0131\u015f\u0131 bildiren bir raporla dikkatleri üzerine çekti ve k\u0131sa zamanda yay\u0131ld\u0131. \u0130zleri takip edilerek ilk ortaya ç\u0131kt\u0131\u011f\u0131 yer de tespit edildi. \u0130nsandaki HIV ilk kez Demokratik Kongo Cumhuriyeti’ndeki bir hastanenin patoloji laboratuar\u0131nda saptand\u0131. Laboratuardaki örnekleri tarayan ekip, 1959 y\u0131l\u0131nda bilinmeyen bir hastal\u0131ktan ölmü\u015f birinin örneklerinde HIV virüsüne rastlad\u0131. Hastal\u0131k oradan yay\u0131lm\u0131\u015f olmal\u0131.<\/span><\/p>\n

 <\/span><\/p>\n

 \"\"<\/span><\/p>\n

 Resim: <\/strong>HIV virüsünün T hücresine girmesi ve ço\u011falmas\u0131<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

   HIV primatlardaki virüslere çok benzer. Maymunlardaki SIV böyle virüslerdendir. \u0130nsan HIV’i ile çok büyük benzerlikler gösterir ama bir hastal\u0131\u011fa yol açmaz. HIV muhtemelen, primatlardan insana bula\u015ft\u0131 ve insanda öldürücü hale geldi. Ayn\u0131 virüsün insanlarda öldürücü hastal\u0131\u011fa neden olurken maymunlarda zarars\u0131z kalmas\u0131n\u0131n nedeni yine do\u011fal seçilimdir. Birçok hastal\u0131k -belki de ço\u011fu- insanlara hayvanlardan bula\u015f\u0131r: kuduz hastal\u0131\u011f\u0131 köpeklerden, s\u0131tma sivrisineklerden, ku\u015f gribi ku\u015f ve kümes hayvanlar\u0131ndan, \u015farbon s\u0131\u011f\u0131rlardan, Lyme Hastal\u0131\u011f\u0131 geyiklerden ve daha ba\u015fka çok say\u0131da de\u011fi\u015fik hastal\u0131k bakteri, virüs ve mantar gibi çok küçük organizmalardan geçer.<\/span><\/p>\n

   Bilim, dü\u015füncelere modeller üretir. E\u011fer AIDS’e neden olan virüs evrim geçirebiliyorsa, her canl\u0131 form evrim geçirebilir. Ku\u015fku yok ki evrim geçirerek bugüne geldik. Ama en yak\u0131n akrabalar\u0131m\u0131zla bile do\u011fu\u015ftan gelen büyük farkl\u0131l\u0131klar\u0131m\u0131z var. Örne\u011fin bebekler kendi kendilerine oynarken ellerini a\u011f\u0131zlar\u0131na götürür ve anlams\u0131z sözler ç\u0131kar\u0131rlar. Hiçbir primat türü bunu yapamaz. \u0130nsanda sa\u011flam olan ve konu\u015fma üzerinde etkide bulunan bir genin (FOXP2) bütün \u015fempanzelerde hasarl\u0131 oldu\u011fu tespit edildi. Ayn\u0131 gen ku\u015flarda da bulundu. Söz konusu genin, daha az vokal özelliklere sahip türlerle k\u0131yasland\u0131klar\u0131nda, papa\u011fan ve kanarya gibi daha fazla \u015fak\u0131yan; \u015fark\u0131 ö\u011frenip sesleri taklit edebilen ku\u015f türlerinde çok daha fazla kodland\u0131\u011f\u0131 görüldü.<\/span>  <\/span><\/p>\n