{"id":69,"date":"2026-08-21T12:00:47","date_gmt":"2026-08-21T12:00:47","guid":{"rendered":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=69"},"modified":"2026-08-21T13:46:08","modified_gmt":"2026-08-21T13:46:08","slug":"tanri-argumanlari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=69","title":{"rendered":"Tanr\u0131 arg\u00fcmanlar\u0131"},"content":{"rendered":"

 Tanr\u0131’n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na dair sunulan ba\u015fl\u0131ca argümanlar\u0131 \u015föyle s\u0131ralayabiliriz:<\/strong><\/h3>\n
\n

 <\/strong><\/span>1)<\/strong> Kozmolojik argüman <\/strong>(\u0130lk Sebep argüman\u0131):<\/strong> Bu argümana göre, Tanr\u0131 ba\u015ftan var olmal\u0131d\u0131r ki, evreni ba\u015flatan bir ilk sebep olabilsin.<\/span><\/p>\n

2) Ontolojik argüman <\/strong>(Varl\u0131k argüman\u0131):<\/strong> Bu asl\u0131nda bir argümanlar grubunun genel ad\u0131d\u0131r. Burada genellikle kendisinden daha büyü\u011fü tahayyül edilemeyecek kavramlar konu edilir ve Tanr\u0131 “en büyük”, “en yüce”, “en yetkin”, ya da “var olmamas\u0131 mümkün olmayacak”, vs. bir kavram olarak tan\u0131mlan\u0131r. Bu tan\u0131mlardan mant\u0131ksal ç\u0131karsama yap\u0131larak, Tanr\u0131’n\u0131n var oldu\u011fu iddia edilir. “Varl\u0131k” kavram\u0131n\u0131n kendisinin, Tanr\u0131’n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir delili oldu\u011fu söylenir ve Tanr\u0131 genellikle “Var olmamas\u0131 mümkün olmayan<\/em>” bir varl\u0131k olarak tan\u0131mlanmaya çal\u0131\u015f\u0131l\u0131r.<\/span><\/p>\n

3) Teleolojik argüman <\/strong>(Tasar\u0131m argüman\u0131):<\/strong> Do\u011fada tasar\u0131m oldu\u011fu fikrine dayanan argümanlar\u0131n genel ad\u0131d\u0131r.<\/span><\/p>\n

4) Ahlak argüman\u0131:<\/strong> \u0130yi ve kötü kavramlar\u0131n\u0131n ve genel olarak ahlak\u0131n<\/em> Tanr\u0131 olmadan tan\u0131mlanamayaca\u011f\u0131n\u0131 savunur.<\/span><\/p>\n

5) Transendental argüman:<\/strong> Bu argümana göre, mant\u0131k, bilim ve ahlak gibi \u015feyler Tanr\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 takdirde anla\u015f\u0131lamazlar.<\/span><\/p>\n

6) Ço\u011funluk argüman\u0131 <\/strong>(Argumentatum Ad Populum<\/em>):<\/strong> “Dünyan\u0131n dört bir yan\u0131nda insanlar ça\u011flar boyunca Tanr\u0131’n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na inand\u0131lar. Bu yüzden Tanr\u0131’n\u0131n var olmamas\u0131 pek ihtimal dahilinde de\u011fildir” diyen argüman. Asl\u0131nda bir mant\u0131k hatas\u0131d\u0131r (logical fallacy<\/em>) ve bu Tanr\u0131 argüman\u0131 da onun sadece bir örne\u011fidir.<\/span><\/p>\n

7) Antropolojik argüman <\/strong>(Mükemmellik argüman\u0131): <\/strong>Zihnimizdeki mükemmellik kavram\u0131n\u0131n mümkün olmas\u0131n\u0131n, ancak ve ancak böyle bir mükemmelli\u011fin (Tanr\u0131’n\u0131n) var olmas\u0131 durumunda mümkün olaca\u011f\u0131n\u0131 iddia eden argüman.<\/span> <\/p>\n

8) Sonsuzluk argüman\u0131:<\/strong> Tanr\u0131’y\u0131 mutlak sonsuz olarak tan\u0131mlar ve var olmas\u0131 gerekti\u011fini iddia eder.<\/span><\/p>\n

9) Tan\u0131k argüman\u0131 <\/strong>(Dinsel tecrübe ya da Mucize argüman\u0131):<\/strong> Dinsel veya mucizevi tecrübelere dayanan argümanlar.<\/span><\/p>\n

10) Dinsel ki\u015fi ve kaynaklara dayal\u0131 argüman:<\/strong> Örne\u011fin Muhammed’in hayat\u0131n\u0131 veya Kuran’\u0131 örnek göstererek, bunlar\u0131n mevcut dinin geçerlili\u011fine ve güvenilirli\u011fine i\u015faret etti\u011fini, dolay\u0131s\u0131yla bu dine ait temel kavramlar\u0131n (Tanr\u0131’n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 gibi) do\u011fru olmas\u0131 gerekti\u011fini iddia eden argüman.<\/span><\/p>\n

11) “Ya varsa?” argüman\u0131 <\/strong>(Pascal’\u0131n Kumar\u0131): <\/strong>“Tanr\u0131 yoksa benim kaybedece\u011fim bir \u015fey yok, ama varsa inançs\u0131z birinin kaybedece\u011fi çok \u015fey vard\u0131r” \u015feklindeki de\u011ferlendirmeye dayanarak Tanr\u0131’n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n kabul edilmesi gerekti\u011fini söyleyen argüman. <\/span> <\/p>\n

   Burada listelenenlerin d\u0131\u015f\u0131nda bir Tanr\u0131 argüman\u0131 varsa, çok nadir rastlanan ve dile getirenin bile çok güçlü görmedi\u011fi bir argüman olacakt\u0131r. Zaten bu liste, kar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131n\u0131z Tanr\u0131 hipotezlerinin %99’unu kapsayacakt\u0131r. Bunlar\u0131n ço\u011funa sadece “k\u0131saca” de\u011finmek kâfi olacakt\u0131r; çünkü bunlar\u0131n ço\u011fu, dile getirenlerin bile çok ciddiye almad\u0131\u011f\u0131 ve Tanr\u0131’n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na halihaz\u0131rda ikna olmu\u015f birinin inanc\u0131n\u0131 daha da peki\u015ftirmek için kullan\u0131lan yan argümanlard\u0131r.<\/span> <\/p>\n

   Bu listedeki argümanlar üzerinde konu\u015fmay\u0131 bitirdi\u011fimizde, ilk üçünün bile ne kadar çürük oldu\u011funu görecek (ki di\u011ferlerinin ço\u011fu zaten ciddiye bile al\u0131nmayacak iddialard\u0131r) ve inançl\u0131 olsan\u0131z bile bu inanc\u0131n ak\u0131l, mant\u0131k ve kan\u0131t i\u015finden ziyade duygu, arzu, iman ve “gönül gözü” i\u015fi oldu\u011funu fark edeceksiniz.<\/span><\/p>\n

1) Kozmolojik argüman:<\/h3>\n

En basit \u015fekliyle \u015föyle ifade edilebilir:<\/span> <\/p>\n

1. Her \u015feyin bir sebebi vard\u0131r <\/em><\/strong><\/strong>(“Baz\u0131 \u015feylerin sebebi vard\u0131r” \u015feklinde de kullan\u0131l\u0131r.)<\/em><\/em><\/span><\/p>\n

2. Hiçbir \u015fey kendi kendisinin sebebi olamaz.<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

3. Öyleyse sebebi olan her \u015feye, kendisi haricinde bir \u015fey taraf\u0131ndan sebep olunmu\u015f demektir.<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

4. Nedensellik zinciri zamanda sonsuza kadar gidemez.<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

5. Nedensellik zinciri sonsuza gidemezse, demek ki bir ilk sebep olmak zorundad\u0131r.<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

6. Tanr\u0131, sebebi olmayan ilk sebep demektir.<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

7. Demek ki Tanr\u0131 vard\u0131r.<\/strong><\/em><\/span> <\/p>\n

   Bu argüman farkl\u0131 biçimlerde, öncüllerin s\u0131ralar\u0131 de\u011fi\u015ftirilerek de ileri sürülebilmektedir, fakat sonuçta özü yukar\u0131da ifade edilen mant\u0131k yürütmede yatmaktad\u0131r. Kozmolojik argüman\u0131n temel zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131, yukar\u0131da say\u0131lan baz\u0131 öncüllerinin geçersizli\u011fi, veya geçerli olup olmad\u0131klar\u0131n\u0131n gösterilmi\u015f olmamas\u0131d\u0131r. Tanr\u0131’y\u0131 kendi kendisinin sebebi olan \u015fey olarak tan\u0131mlayanlar, 2 ve 3 numaral\u0131 öncülleri argümandan ç\u0131karabilmektedirler. Bu yüzden, argüman\u0131n daha sofistike biçimlerinde, ilk öncül de\u011fi\u015ftirilmi\u015f ve “Baz\u0131 \u015feylerin sebebi vard\u0131r<\/strong>” biçimine dönü\u015ftürülmü\u015ftür.<\/span><\/p>\n

   Kozmolojik argüman\u0131n çürütülmesinde \u015fu noktalar önemlidir:<\/span>
   1.<\/strong> <\/span>Tüm olaylar\u0131n gerçekten sebebi var m\u0131d\u0131r?
   2.<\/strong> <\/span>\u0130lk sebep semavi dinlerin tanr\u0131s\u0131 m\u0131d\u0131r?
   3.<\/strong> <\/span>Argüman kendi içinde tutarl\u0131 m\u0131d\u0131r?<\/span> <\/span><\/p>\n

   Örne\u011fin 1<\/strong> numaral\u0131 öncül olan “Her \u015feyin bir sebebi vard\u0131r<\/em>” ifadesi, kendi içinde çeli\u015fkilidir (her \u015feyin bir sebebi olmal\u0131 deyip, tanr\u0131ya sebepsiz demek, aç\u0131k bir çeli\u015fkidir.) Ayr\u0131ca her \u015feyin bir sebebi oldu\u011fu önermesi, do\u011frulu\u011fu kendili\u011finden menkul bir önerme de\u011fildir ve kan\u0131ta ihtiyaç gösterir. \u0130nsanlar her \u015feyin bir sebebi oldu\u011funa inanmay\u0131 seçebilir, ama bu onu gerçek yapmaz. Modern kuantum fizi\u011fi, bize sebepsiz var oluyor gibi gözüken pek çok olgu sunmaktad\u0131r.<\/strong><\/span> <\/span><\/p>\n

   4<\/strong> numaral\u0131 öncül de ayn\u0131 \u015fekilde zan alt\u0131ndad\u0131r, çünkü kan\u0131tlanmadan argümana al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Nedensellik zinciri pekala da sonsuza kadar gidebilir ve aksini dü\u015fünmek için ortada bir sebep bulunmamaktad\u0131r.<\/span> <\/span><\/p>\n

   6<\/strong> numaral\u0131 öncülde ise, “tanr\u0131” kavram\u0131 keyfi bir biçimde tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Asl\u0131nda tanr\u0131 kavram\u0131n\u0131n keyfi biçimde tan\u0131mlanmas\u0131, teizmde çok s\u0131k kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan bir tav\u0131rd\u0131r. Tanr\u0131ya sebebi olmayan ilk sebep<\/em> deyip, bu tan\u0131m\u0131n semavi dinlerin tanr\u0131s\u0131n\u0131 ifade etti\u011fini savunmak, en kibar ifadesiyle safçad\u0131r.<\/span> <\/span><\/p>\n

Son zamanlarda, Big Bang teorisinin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda baz\u0131 teologlar, bu argüman\u0131 daha de\u011fi\u015fik biçimde formülize etmenin de yoluna gitmi\u015flerdir. Örne\u011fin:<\/span><\/p>\n

1. Var olmaya ba\u015flayan her \u015feyin bir sebebi vard\u0131r.<\/strong><\/p>\n

2. Evren var olmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r (Big Bang).<\/strong><\/p>\n

3. Demek ki evrenin bir sebebi vard\u0131r (Tanr\u0131).<\/strong><\/span><\/p>\n

   Burada da Big Bang teorisi do\u011fru kabul edilirse (2 numaral\u0131 öncül), 1 ve 3 numaral\u0131 öncüller zan alt\u0131nda kal\u0131r. 1 numaral\u0131 ifadenin do\u011frulu\u011fu meçhuldür. Günümüz modern fizi\u011findeki atomalt\u0131 parcac\u0131klara ili\u015fkindeneylerde, sebepsiz olarak meydana gelen pek çok kuantum olay\u0131 gözlenmektedir; kuantum dünyas\u0131nda parçac\u0131klar, sebepsiz yere var olmakta ve yok olmaktad\u0131rlar. Dolay\u0131s\u0131yla var olmaya ba\u015flayan her \u015feyin bir sebebi olmas\u0131 gerekti\u011fini farz etmemiz için yeterli bir kan\u0131t olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, bunun aksini dü\u015fünmemiz için veriler vard\u0131r. 3 numaral\u0131 öncülde ise, yine tanr\u0131 kavram\u0131n\u0131n tan\u0131m\u0131 keyfi biçimde yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. “Evrenin sebebi = Tanr\u0131<\/strong>” derseniz, i\u015fte o zaman bu argüman bir \u015fey ifade eder. Ama tanr\u0131y\u0131 evrenin sebebine indirgemek, sadece semavi dinlerin tanr\u0131s\u0131ndan uzakla\u015fmak anlam\u0131na gelmez; ayn\u0131 zamanda tanr\u0131 kavram\u0131n\u0131 tamamen bulan\u0131k bir hale getirir. Çünkü evrenin sebebi, tabii e\u011fer varsa<\/em>, pek çok \u015fey olabilir. Bunu dinlerin tanr\u0131s\u0131na indirgemeye çal\u0131\u015f\u0131p i\u015fin içinden s\u0131yr\u0131lmak, felsefi aç\u0131dan geçersiz bir yakla\u015f\u0131md\u0131r. Bir bilinmeyenin yerine tan\u0131m\u0131 bulan\u0131k bir ba\u015fka bilinmeyeni koymak, sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve tutarl\u0131 bir mant\u0131k yürütme de\u011fildir; dolay\u0131s\u0131yla hiçbir \u015feye cevap vermez. <\/span>E\u011fer amaç, sebebi olmayan \u015feylerden kurtulmak ve her \u015feyin sebebi oldu\u011fu konusunda ikna edici bir aç\u0131klamaya kavu\u015fmaksa, kendisi sebepsiz olan bir kavram\u0131 i\u015fin içine katarak bu nas\u0131l ba\u015far\u0131lacakt\u0131r? “Tanr\u0131 sebepsizdir” demek, “Evren sebepsizdir” demekten daha m\u0131 aç\u0131klay\u0131c\u0131d\u0131r? E\u011fer bir kavram, bir aç\u0131klaman\u0131n aç\u0131klay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na hiçbir \u015fey katm\u0131yorsa, s\u0131f\u0131r gibi etkisiz bir elemansa; o zaman bu kavram\u0131 aç\u0131klamaya katman\u0131n bir anlam\u0131 yoktur. Bu ilke Tanr\u0131 problemine ve kozmolojik kan\u0131ta uyguland\u0131\u011f\u0131nda, evrene sebepsiz demek, Tanr\u0131’ya sebepsiz demekten daha basit bir aç\u0131klama oldu\u011fu için Tanr\u0131 kavram\u0131ndan vazgeçmemiz gerekti\u011fi anlam\u0131na gelecektir. <\/span>K\u0131sacas\u0131, kozmolojik argüman zannedilenin aksine oldukça çürük bir argümand\u0131r.<\/span>  <\/p>\n

2) Ontolojik argüman (Varl\u0131k argüman\u0131)<\/strong> <\/strong><\/h3>\n

   Bu asl\u0131nda bir argümanlar grubunun genel ad\u0131d\u0131r. Burada genellikle kendisinden daha büyü\u011fü tahayyül edilemeyecek kavramlar konu edilir ve Tanr\u0131 “en büyük”, “en yüce”, “en yetkin”, ya da “var olmamas\u0131 mümkün olmayacak”, vs. bir kavram olarak tan\u0131mlan\u0131r. Bu tan\u0131mlardan mant\u0131ksal ç\u0131karsama yap\u0131larak Tanr\u0131’n\u0131n var oldu\u011fu iddia edilir. “Varl\u0131k” kavram\u0131n\u0131n kendisinin Tanr\u0131’n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir delili oldu\u011fu söylenir ve Tanr\u0131 genellikle “Var olmamas\u0131 mümkün olmayan” bir varl\u0131k olarak tan\u0131mlanmaya çal\u0131\u015f\u0131l\u0131r.<\/span> <\/p>\n

Eski Hristiyan teologlar\u0131ndan Aziz Anselm’in ilk olarak ortaya koydu\u011fu orijinal \u015fekliyle ontolojik kan\u0131t a\u015fa\u011f\u0131daki gibidir:<\/span> <\/p>\n

1. Tanr\u0131 kendisinden daya büyü\u011fü tahayyul edilemeyecek oland\u0131r.<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

2. Her \u015fey ayn\u0131 kalmak üzere, hem zihinde hem de gerçekte var olan bir varl\u0131k, sadece zihinde var olan bir varl\u0131ktan daha büyüktür.<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

3. Demek ki Tanr\u0131 hem zihinde hem de gerçekte vard\u0131r.<\/strong><\/em><\/span> <\/p>\n

  Anselm, Tanr\u0131’y\u0131 mükemmel bir varl\u0131k olarak tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r. Anselm’e göre bir \u015feyden daha mükemmeli tan\u0131mlanabiliyorsa, Tanr\u0131 bu “daha mükemmel olan” olmal\u0131d\u0131r. Anselm bunu \u015föyle ifade eder: “Zihnimizde mükemmel ama gerçeklikte kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmayan bir varl\u0131k yaratm\u0131\u015fsak, gerçeklikte kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan ba\u015fka bir mükemmel varl\u0131k ilkinden daha mükemmeldir. Tanr\u0131 en mükemmel varl\u0131k oldu\u011funa göre, hem zihnimizde hem de gerçekte var olmal\u0131d\u0131r.”<\/span> <\/p>\n

   Anselm’in argüman\u0131na gelen en eski kay\u0131tl\u0131 itirazlardan biri Gaunilo’nunkidir. Gaunilo, okurlar\u0131ndan hayal edebilecekleri en mükemmel aday\u0131 hayal etmelerini istemi\u015ftir. Elbette böyle bir ada gerçekte yoktur; o halde mümkün olan en mükemmel aday\u0131 hayal etmiyoruz demektir. Öyle olsayd\u0131, bu hayal etti\u011fimiz ada gerçeklikte var olurdu (hem zihinde hem de gerçekte var olan, sadece zihinde var olandan daha mükemmel oldu\u011funa göre). Bu \u015fekilde dü\u015fünüldü\u011fünde, argüman\u0131n absürdlü\u011fü ortaya ç\u0131kmaktad\u0131r. Fakat Gaunilo, bunun Anselm’in argüman\u0131ndan farks\u0131z oldu\u011funu ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde ortaya koymu\u015ftur.<\/span> <\/p>\n

   Ayr\u0131ca, Douglas Gasking (1911-1994) de ba\u015fka bir yönden bu argümana itiraz etmi\u015ftir. Gasking’e göre, yokluk varl\u0131ktan daha mükemmel bir durumdur; çünkü varl\u0131k asimetriktir ve mükemmelsizli\u011fi yüzünden kendi parçalar\u0131yla etkile\u015fim halindedir; mükemmel olsayd\u0131 statik olurdu. Yokluk Gasking’e göre s\u0131n\u0131rs\u0131z, zamans\u0131z ve basittir; yani mükemmeldir. Varl\u0131k ise zaten s\u0131n\u0131rlar\u0131yla tan\u0131ml\u0131d\u0131r.  Gasking bundan yola ç\u0131karak Tanr\u0131’n\u0131n var olmad\u0131\u011f\u0131na dair bir kan\u0131t sunmu\u015ftur (Gasking’s Proof, Analysis Vol 60, No 4, 2000, s. 368-70)<\/em>:<\/span> <\/p>\n

1. Evrenin yarat\u0131lmas\u0131 akla gelebilecek en büyük ba\u015far\u0131d\u0131r.<\/span><\/p>\n

2. Bir ba\u015far\u0131 kendi iç kalitesinin ve yarat\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n yetene\u011finin bir ürünüdür.<\/span><\/p>\n

3. Yaratan\u0131n yetene\u011fi ne kadar az ise, yarat\u0131lan\u0131n handikap\u0131 daha az olaca\u011f\u0131ndan, sonuçta ortaya ç\u0131kan ba\u015far\u0131 o derece büyüktür.<\/span><\/p>\n

4. Bir yaratiçin\u0131n sahip olabilece\u011fi en büyük handikap var olmamas\u0131 olurdu.<\/span><\/p>\n

5. Öyleyse, e\u011fer evren var olan bir yarat\u0131c\u0131n\u0131n ürünüyse, biz zihnimizde daha büyük bir yarat\u0131c\u0131y\u0131 hayal edebiliriz, ki bu var olmadan yaratan biri olurdu.<\/span><\/p>\n

6. Demek ki Tanr\u0131 yoktur.<\/span> <\/p>\n

  Görüldü\u011fü gibi, sadece zihinde yap\u0131lan tan\u0131mlar ve onlardan ç\u0131kan mant\u0131ksal ç\u0131karsamalarla bir yere var\u0131lamaz. Bu tür çabalar neyi nas\u0131l tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131n\u0131za ve öncüllerinizin neler oldu\u011funa ba\u011fl\u0131 olarak Tanr\u0131’n\u0131n var oldu\u011funu da kan\u0131tlayabilir, var olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da. Bu mant\u0131\u011f\u0131n ba\u015fka örnekleri de vard\u0131r. Descartes ve Leibneitz’in Tanr\u0131 kan\u0131tlar\u0131n\u0131 da burada örnek olarak verebiliriz, sonuçta bunlar\u0131n hepsi benzer çabalard\u0131r. <\/span>Örne\u011fin <\/span>Descartes’\u0131n Tanr\u0131 kan\u0131t\u0131na bakal\u0131m:<\/span><\/div>\n

\n

“Tanr\u0131 ‘en yetkin’ ve ‘en gerçek’ varl\u0131k oldu\u011funa göre böyle bir kavram\u0131 benim zihnime kim sokmu\u015f olabilir? Ben ‘en yetkin’ ve ‘en gerçek’ özelliklerine sahip bir varl\u0131k de\u011filim, öyleyse bu dü\u015fünceye ben kendim ula\u015famam. Çevremde gördü\u011füm varl\u0131klar\u0131n da hiçbiri bu özelliklere sahip de\u011fil. Öyleyse bu fikri benim zihnime yerle\u015ftiren varl\u0131k ‘en yetkin’ ve ‘en gerçek’, yani ‘Tanr\u0131’ olmal\u0131d\u0131r.” <\/span><\/p>\n

   Bu dü\u015fünce tarz\u0131ndaki birinci yanl\u0131\u015f, tan\u0131mlanan bir \u015feyin var olmas\u0131n\u0131n zorunlu zannedilmesidir. Örne\u011fin ben efsanelerdeki kanatl\u0131 at\u0131 veya Noel babay\u0131 tan\u0131mlayabilirim, fakat bu onlar\u0131n gerçek dünyada kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131 oldu\u011fu anlam\u0131na gelmez. Bir \u015feyin zihinlerimizde var olmas\u0131yla gerçekte var olmas\u0131 ayn\u0131 \u015fey de\u011fildir. <\/strong><\/span>Buradaki ikinci yanl\u0131\u015f, bu türden bir ak\u0131l yürütmenin <\/span>döngüsel ak\u0131l yürütme<\/strong> (\u0130ng. circular reasoning<\/em>)<\/span> <\/span>denilen mant\u0131k hatas\u0131na dayan\u0131yor olmas\u0131d\u0131r.<\/span> Bu tür ak\u0131l yürütmelerde ula\u015f\u0131lmak istenen sonuç, yola ç\u0131k\u0131lan ba\u015flang\u0131ç noktalar\u0131nda gizli olarak içerilir. Örne\u011fin burada yap\u0131lan Tanr\u0131 tan\u0131m\u0131, ula\u015f\u0131lmak istenen amaca (Tanr\u0131’n\u0131n var oldu\u011fu inanc\u0131na) hizmet edecek \u015fekilde seçilmi\u015ftir; dolay\u0131s\u0131yla bize yeni bir bilgi sunmaz, sadece baslang\u0131çtaki öncüllerden birinde içerilen bir bilgiyi aç\u0131\u011fa ç\u0131karmaya yarar.<\/span> <\/p>\n

   D\u0131\u015far\u0131dan gelen hiçbir veri kullan\u0131lmadan, sadece zihinde yap\u0131lan tan\u0131m ve mant\u0131ksal ç\u0131kar\u0131mlarla Tanr\u0131’n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlama fikri ça\u011flar boyunca pek çok filozofa cazip gelmi\u015f, ama her zaman bo\u015f ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Çünkü sadece zihinde yap\u0131lan bir muhakemeyle Tanr\u0131 gibi bir kavram\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 gösterilemez. Bu amaçla yap\u0131lan her dü\u015fünce zinciri, bir kedinin kendi kuyru\u011funu kovalamas\u0131na benzer \u015fekilde döngüseldir. Tanr\u0131’dan ç\u0131kar, Tanr\u0131’ya var\u0131r (Tanr\u0131’n\u0131n var olmad\u0131\u011f\u0131ndan ç\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda da Tanr\u0131’n\u0131n var olmad\u0131\u011f\u0131na var\u0131r); ba\u015flang\u0131çta içerdi\u011finden daha fazla bilgi veremez.<\/span><\/p>\n

3) Teleolojik argüman (Tasar\u0131m argüman\u0131) <\/h3>\n

       Argüman genel \u015fekliyle a\u015fa\u011f\u0131daki gibi özetlenebilir:<\/span> <\/p>\n

1) Öncül: X zeki bir tasar\u0131mc\u0131n\u0131n ürünüdür.<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

2) Öncül: X insanlar taraf\u0131ndan tasarlanmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

3) Öncül: Tasar\u0131m yapabilecek varl\u0131klar insan (vard\u0131r) ve Tanr\u0131’d\u0131r (var olabilir de olmayabilir de).<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

4) Tanr\u0131 yoksa, X Tanr\u0131 taraf\u0131ndan tasarlanmam\u0131\u015f demektir.<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

5) Fakat X tasarlanm\u0131\u015f oldu\u011funa (1. Öncül) ve insanlar taraf\u0131ndan tasarlanmad\u0131\u011f\u0131na (Öncül 2) göre <\/strong><\/em>ve de tasar\u0131m yapabilecek varl\u0131klar insan ve Tanr\u0131’dan ibaret oldu\u011funa göre (3. Öncül), X Tanr\u0131 taraf\u0131ndan tasarlanm\u0131\u015f demektir.<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

6) Dolay\u0131s\u0131yla Tanr\u0131 vard\u0131r.<\/strong><\/em><\/span> <\/p>\n

   Bu argümanda bahsi geçen X olgusu duruma göre evrenin tamam\u0131, evrenin temel sabitleri, evrimsel süreç, insan, belli bir hayvan ya da canl\u0131, bir organ (göz, beyin vb) veya bir yetenek (konu\u015fma, dü\u015fünme vb) olabilir. <\/span>Bu argüman Tanr\u0131 kan\u0131tlar\u0131 aras\u0131nda görünü\u015fte en güçlü ve dolay\u0131s\u0131yla günümüzde de en popüler oland\u0131r. Örne\u011fin ABD’deki yarat\u0131l\u0131\u015fç\u0131l\u0131k ak\u0131m\u0131 savunucular\u0131 bu sözde “bilimsel” teorilerini ders kitaplar\u0131na sokma konusunda bir türlü <\/span>ba\u015far\u0131l\u0131 olamay\u0131nca<\/span>, yarat\u0131l\u0131\u015fç\u0131l\u0131\u011f\u0131n yerine ondan daha sofistike ve popüler olan “Intelligent Design” (Ak\u0131ll\u0131 tasar\u0131m) iddialar\u0131n\u0131 öne sürmü\u015ftür. Her ikisinin de temelinde teleolojik argüman <\/span>yatar<\/span>.<\/span> <\/p>\n

   Teleolojik argüman\u0131n kar\u015f\u0131tlar\u0131 2 numaral\u0131 öncülü genel olarak kabul etmekle beraber, 1 ve 3 numaral\u0131 öncüle kar\u015f\u0131 ç\u0131kmaktad\u0131rlar.<\/span> 1 numaral\u0131 öncül, her olgunun zeki bir varl\u0131k taraf\u0131ndan tasarlanm\u0131\u015f olmas\u0131 gerekti\u011fini varsaymas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u015füphelidir. Fakat daha da önemlisi, bir objeyi incelemek yoluyla onun zeki bir tasar\u0131mc\u0131n\u0131n ürünü olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131labilece\u011fini öne sürer. Dünyad\u0131\u015f\u0131 zeki ya\u015fam formlar\u0131 arama projesi olan SETI’nin (Search for Extra Terrestrial Intelligence) alt\u0131nda da benzer bir kabul oldu\u011fu iddia edilir (uzaydan gelen elektromanyetik dalgalar\u0131n analizi yoluyla, rastgele olu\u015fmu\u015f do\u011fal kökenli elektromanyetik dalgalar ile zeki bir uygarl\u0131k taraf\u0131ndan meydana getirilmi\u015f dalgalar aras\u0131nda fark bulunaca\u011f\u0131 kabulü). 1 numaral\u0131 öncüle yap\u0131lan itirazlar\u0131n bir türü, bu kabulü sorgulamak üzerine kuruludur; bu fikirdeki ki\u015filere göre SETI de, bir nesneye bakarak tasar\u0131mlanm\u0131\u015f olup olmad\u0131\u011f\u0131na karar veren di\u011fer her türlü u\u011fra\u015f da bo\u015fad\u0131r.<\/span> <\/p>\n

   1 numaral\u0131 öncüle yap\u0131lan di\u011fer bir itiraz türüyse, bir objeye bakarak tasar\u0131mlanm\u0131\u015f olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n baz\u0131 durumlarda bilinebilece\u011fini; fakat bunun çok ince, karma\u015f\u0131k ve tart\u0131\u015fmaya aç\u0131k bir konu oldu\u011funu söylemek üzerine kuruludur. Bu konuda fikirler farkl\u0131 olmakla birlikte mevcut kan\u0131lardan birisi, baz\u0131 objelerin tasar\u0131m ürünü olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n kolayca söylenebilece\u011fi; baz\u0131lar\u0131 için ise bunun söylenemeyece\u011fidir. Bir \u015feyin zeka ürünü olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 söylemeye yönelik yöntem ve formül geli\u015ftirme çabalar\u0131 mevcuttur; fakat bunlar herkes taraf\u0131ndan genel kabul gören yöntemler olmaktan uzakt\u0131r. <\/span>Nesnelere bakarak tasar\u0131mlanm\u0131\u015f olup olmad\u0131klar\u0131n\u0131n söylenebilece\u011fi farz edilse bile konu, teistlerin tasar\u0131mlanm\u0131\u015f oldu\u011funu iddia ettikleri \u015feylerin gerçekten tasar\u0131mlanm\u0131\u015f olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n tespiti noktas\u0131nda problemli hale gelmektedir. Çünkü teistler de dahil hiç kimse, tasar\u0131m\u0131 uzaktan tan\u0131maya yönelik hatas\u0131z ve herkes taraf\u0131ndan hemfikir olunan bir yönteme sahip de\u011fildir. Teistlerin önerdi\u011fi yöntemleri çürütmek için tasar\u0131m ürünü olmad\u0131\u011f\u0131 herkes taraf\u0131ndan kabul edilen, fakat teistlerin tasar\u0131m tespit yöntemine göre tasar\u0131mlanm\u0131\u015f oldu\u011fu kabul edilmesi gereken örnekler vermek yeterlidir; çünkü tasar\u0131m ürünü oldu\u011fu iddia edilen \u015feylerin tasar\u0131m ürünü olup olmad\u0131klar\u0131 kolayca söylenemez, hattâ pek çok durumda tasar\u0131m ürünü <\/span>olmad\u0131klar\u0131<\/strong> rahatl\u0131kla söylenebilir. Buradaki en önemli nokta, evrim kuram\u0131n\u0131n bize gösterdikleridir. Bugün bilimsel kamuoyunda yayg\u0131n kabul gören evrim teorisi (bilim insanlar\u0131n\u0131n %90’\u0131ndan fazlas\u0131 evrimi kabul etmektedir), canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n do\u011fal seçilim yoluyla basitten karma\u015f\u0131\u011fa do\u011fru nas\u0131l de\u011fi\u015fim gösterdi\u011fini ve bu sürecin bir ak\u0131ll\u0131 tasar\u0131mc\u0131 gerektirmedi\u011fini ortaya koymaktad\u0131r. Bu konuda daha fazla bilgi için Richard Dawkins’in “Kör Saatçi” [The Blind Watchmaker]<\/em> kitab\u0131 okunabilir. Dawkins’in de belirtti\u011fi gibi, gözün evrimi konusunda bilim insanlar\u0131n\u0131n \u015fu an için yapt\u0131\u011f\u0131 aç\u0131klamalar\u0131n kesin olarak do\u011fru olmas\u0131 dahi \u015fart de\u011fildir; tasar\u0131m argüman\u0131n\u0131 çürütmek için sadece olas\u0131 ve akla yatk\u0131n olmas\u0131 yeterlidir. Önemli olan bu tür düzeneklerin tasar\u0131mdan ba\u015fka yollarla da olu\u015fabilece\u011finin gösterilmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Ünlü evrimsel biyolog John Maynard Smith’in de dedi\u011fi gibi: “Hiçbir biyolog, karma\u015f\u0131k yap\u0131lar\u0131n tek bir a\u015famada ortaya ç\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etmez.<\/strong>” Hücre baz\u0131ndaki basit canl\u0131l\u0131k, ara a\u015famalarla, kademeli olarak karma\u015f\u0131kl\u0131\u011fa do\u011fru geli\u015fir. Evrim kar\u015f\u0131tlar\u0131, iddialar\u0131nda bu önemli ayr\u0131nt\u0131y\u0131 ço\u011fu zaman görmezden gelir.<\/span> <\/p>\n

   Teleolojik argüman\u0131n basit biçimlerinde, bir sürecin (örne\u011fin ya\u015fam) karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131<\/strong> tek ba\u015f\u0131na bir tasar\u0131m göstergesi olarak sunulmaya çal\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Fakat bu, cehalet kaynakl\u0131 bir argümand\u0131r (\u0130ng. argument from ignorance).<\/em> Bu mant\u0131k hatas\u0131nda, bir \u015feyin nas\u0131l oldu\u011fu aç\u0131klanam\u0131yorsa ya da söz konusu ki\u015fi bunu aç\u0131klayam\u0131yorsa, o \u015feyin gerçek olmad\u0131\u011f\u0131 veya var olamayaca\u011f\u0131 öne sürülür; ki bunun neden bir mant\u0131k hatas\u0131 oldu\u011fu, mant\u0131k ve felsefe kitaplar\u0131nda pek çok örnek verilerek yeterince ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde gösterilmektedir. <\/span>Dolay\u0131s\u0131yla herhangi bir olgunun s\u0131rf karma\u015f\u0131k oldu\u011fu gerekçesiyle tasar\u0131mlanm\u0131\u015f say\u0131lamayaca\u011f\u0131 aç\u0131kt\u0131r (Karma\u015f\u0131k olup da tasarlanmam\u0131\u015f oldu\u011fu kabul edilen pek çok süreç -örne\u011fin atmosferik olaylar, bulutlar\u0131n hareketi, y\u0131ld\u0131zlar\u0131n olu\u015fumu vs- bulunmaktad\u0131r).<\/span> <\/p>\n

   Teleolojik argüman\u0131n daha sofistike biçimlerinde, tasar\u0131m\u0131n tespitinde indirgenemez karma\u015f\u0131kl\u0131k<\/a> gibi kavramlar kullan\u0131l\u0131r. Lehigh Üniversitesi’nden Biyokimyager Prof. Dr. Michael Behe taraf\u0131ndan öne sürülen bu kavrama göre, baz\u0131 objeler, herhangi bir alt parças\u0131n\u0131 ç\u0131kard\u0131\u011f\u0131n\u0131z takdirde i\u015flevlerini yitirirler. Yani ancak bütün halde i\u015flevseldirler. Örne\u011fin Michael Behe’nin bir örne\u011fine göre, bir fare kapan\u0131n\u0131 olu\u015fturan parçalar\u0131n bir tanesini ç\u0131kard\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, elinizdeki düzenek art\u0131k fare kapan\u0131 olarak i\u015flev görmez. Dolay\u0131s\u0131yla fare kapan\u0131 “indirgenemez kompleks” bir düzenektir. Bu ise tasar\u0131mlanm\u0131\u015f olmas\u0131ndan kaynaklan\u0131r. “Darwin’in Kara Kitab\u0131”<\/em> adl\u0131 kitab\u0131nda Behe, canl\u0131lar\u0131n da (örne\u011fin <\/strong>bakteri kamç\u0131s\u0131<\/a>) indirgenemez karma\u015f\u0131kl\u0131kta oldu\u011funu göstermeye çal\u0131\u015f\u0131r.<\/span> <\/p>\n

   Fakat Behe ve yanda\u015flar\u0131 taraf\u0131ndan örnek verilen organizmalar\u0131n asl\u0131nda iddia edildi\u011fi gibi indirgenemez karma\u015f\u0131kl\u0131kta olmad\u0131klar\u0131 gösterilerek bu argüman çürütülmü\u015ftür. Çünkü bir canl\u0131 veya bir organ, pek çok durumda baz\u0131 k\u0131s\u0131mlar\u0131 ç\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda da fonksiyonunu yerine getirebilmektedir. <\/strong>Yani verdikleri örnekler indirgenemez de\u011fil, indirgenebilir karma\u015f\u0131kl\u0131\u011fa sahiptir ve basitten karma\u015f\u0131\u011fa do\u011fru ilerleyen kademeli bir evrim süreciyle olu\u015fabilmektedir. Nitekim, örne\u011fin bu argüman\u0131n savunucular\u0131 taraf\u0131ndan indirgenemez karma\u015f\u0131kl\u0131kta oldu\u011fu iddia edilen “göz” gibi bir organ\u0131n evrimsel süreçte çok ilkel biçimlerinden (\u0131\u015f\u0131\u011fa duyarl\u0131 hucreler, fincan seklinde reseptorler, vs) çok daha geli\u015fmi\u015f biçimlerine kadar (insan gözü, ve hatta ondan daha iyi i\u015flev gören kartal gözü gibi) pek çok formunun oldu\u011fu, dolay\u0131s\u0131yla gözün indirgenemez karma\u015f\u0131kl\u0131kta olmad\u0131\u011f\u0131 gösterilmi\u015ftir.<\/a> Böylece, bu argüman\u0131n savunucular\u0131n\u0131n çok sevdi\u011fi “yar\u0131m bir göz, hiç göz olmamas\u0131yla ayn\u0131d\u0131r” \u015feklindeki iddia çürütülmü\u015ftür; çünkü yar\u0131m bir göz, hattâ sadece \u0131\u015f\u0131\u011fa duyarl\u0131 hücrelerden olu\u015fan bir düzenek bile gözsüz olmaktan iyidir. Bkz.<\/em> Yar\u0131m bir göz ne i\u015fe yarar?<\/a><\/span> <\/p>\n

   Ayr\u0131ca, Behe’nin verdi\u011fi fare kapan\u0131 örne\u011finin dahi asl\u0131nda indirgenemez karma\u015f\u0131kl\u0131kta olmad\u0131\u011f\u0131 (fare kapan\u0131n\u0131n baz\u0131 parçalar\u0131n\u0131n ç\u0131kar\u0131lmas\u0131 suretiyle ortaya ç\u0131kabilecek daha basit fare kapanlar\u0131n\u0131n veya ona yak\u0131n fonksiyonlar\u0131n yerine getirilebilece\u011fi düzeneklerin mümkün oldu\u011fu) gösterilmi\u015ftir. \u0130ndirgenemez karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n tan\u0131m\u0131 da ba\u015far\u0131s\u0131zd\u0131r. Parçalardan bahseder ama bu parçalar\u0131n “ne” oldu\u011funu aç\u0131kça belirtmekten kaç\u0131n\u0131r. Mant\u0131ken bu parçalar\u0131n atomlar olmas\u0131 gerekir çünkü biyokimyasal reaksiyonlarla daha fazla bölünemeyecek olan organizasyon seviyesi, yani biyokimyac\u0131lar\u0131n analizlerinde kulland\u0131klar\u0131 en küçük seviye budur. Ancak Behe, molekül kümelerini birer “parça” olarak kabul eder ve bu belirlemeleri neye göre yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 da tan\u0131mlamaz.<\/span><\/p>\n

   Not: <\/span><\/span><\/strong>“\u0130ndirgenemez Karma\u015f\u0131kl\u0131k” tezini ileri süren Prof. Dr. Michael Behe, 2010 y\u0131l\u0131nda The Quaterly Review of Biology <\/em>dergisinde yay\u0131nlam\u0131\u015f oldu\u011fu “Deneysel Evrim, Fonksiyon Kaybettirici Mutasyonlar ve Adaptif Evrim’in \u0130lk Kural\u0131<\/em>” ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesiyle<\/a> 1996’dan beri sürdürmekte oldu\u011fu kat\u0131 evrim kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131ndan vazgeçmi\u015f; evrimi “bir yarat\u0131c\u0131n\u0131n yönlendirdi\u011fi” ön ko\u015fuluyla kabul etmi\u015ftir:<\/span> <\/p>\n