{"id":79,"date":"2026-08-21T12:01:07","date_gmt":"2026-08-21T12:01:07","guid":{"rendered":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=79"},"modified":"2026-08-21T13:38:24","modified_gmt":"2026-08-21T13:38:24","slug":"das-experiment-deney","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=79","title":{"rendered":"Das Experiment (Deney)"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/p>\n

Yönetmen:<\/strong> Oliver Hirschbiegel (2001)<\/em><\/p>\n

IMDB<\/a><\/p>\n

   (Bu yaz\u0131 SPOILER<\/strong> içermektedir.)<\/span> <\/p>\n

   2001 yap\u0131m\u0131 filmde, 1971 y\u0131l\u0131nda Psikoloji Profesörü Philip Zimbardo<\/em> taraf\u0131ndan yap\u0131lan Stanford Hapishane Deneyi<\/strong> anlat\u0131l\u0131r. Gerçek hayattaki deney ile filmde anlat\u0131lan biraz farkl\u0131 olsa da temelde deneyin amac\u0131 ayn\u0131d\u0131r. Mario Giordano taraf\u0131ndan, deneyden esinlenerek yaz\u0131lm\u0131\u015f olan Black Box (Kara Kutu) adl\u0131 romandan sinemaya uyarlanm\u0131\u015ft\u0131r. Gerçek deneyde Stanford üniversitesinden seçilen 24 ö\u011frenci, bir hapishanede 2 hafta boyunca gardiyan ve mahkum rolü oynayacakt\u0131r. Deney Zimbardo’yu bile etkiler ve ba\u015f gardiyan olarak kendi kurgulad\u0131\u011f\u0131 deneyde gücü en çok elinde tutan ki\u015fi rolüne kendisini kapt\u0131rarak mahkumlara i\u015fkence etmeye devam eder. Ama deneklerin baz\u0131lar\u0131n\u0131n (5 ki\u015fi) fazlas\u0131yla rahats\u0131z olmas\u0131 ve kaçmaya çal\u0131\u015fmas\u0131 nedeniyle, 2 hafta sürmesi gereken deney 6 günde sonland\u0131r\u0131lmak zorunda kal\u0131n\u0131r.<\/span><\/p>\n

   Filmde ayr\u0131ca 1961 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lm\u0131\u015f olan Milgram Deneyi<\/strong>‘ne de gönderme yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yale Üniversitesinden psikolog Stanley Milgram<\/em>‘\u0131n önderli\u011finde gerçekle\u015fen bu deneyde, insanlar\u0131n kendi vicdani de\u011ferleriyle çeli\u015fmesine ra\u011fmen itaat etmeye ve otoritenin gücüne boyun e\u011fmeye ne ölçüde istekli olduklar\u0131n\u0131 ölçmek amaçlanm\u0131\u015ft\u0131r. Milgram deneyinin esas yap\u0131lma amac\u0131, Yahudi soyk\u0131r\u0131m\u0131nda yer alan insanlar\u0131n, sadece kendilerine verilen görevi mi yerine getirdi\u011fini, yoksa gerçekten kendi dü\u015füncelerine göre mi hareket etti\u011fini anlamakt\u0131. Zira bu deney, Nazi sava\u015f suçlular\u0131n\u0131n Kudüs’te yarg\u0131lanmaya ba\u015flanmas\u0131ndan 3 ay sonra ba\u015flat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Ama özünde amaç yine insanlar\u0131n otoriteye hangi gerekçelerle ve ne \u015fekilde boyun e\u011fdi\u011fini belirlemekti.<\/span><\/p>\n

    Milgram deneyi bir saat sürüyordu ve gönüllüler deneyi tamamlamasalar bile 4500 $ ödülü al\u0131yordu. Hapishane ko\u011fu\u015fundaki gardiyan-mahkum rolleri yerine, iki ayr\u0131 odada bulunan ö\u011frenci-ö\u011fretmen rolleri söz konusuydu. Deneklerin asl\u0131nda hepsi ö\u011fretmendi, di\u011fer odada görmedikleri ö\u011frencilerin de denek oldu\u011funu dü\u015fünmeleri sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131. Deneyde, denek olan ö\u011fretmenler, soru sorduklar\u0131 ö\u011frencilerin soruyu yanl\u0131\u015f cevaplamas\u0131 halinde duruma göre 15 ile 450 Volt aral\u0131\u011f\u0131nda elektrik \u015foku veriyordu. Ak\u0131m de\u011ferlerine ek olarak, \u015fok de\u011ferlerinin yan\u0131nda “hafif \u015fok, orta \u015fok, güçlü \u015fok, çok güçlü \u015fok, a\u015f\u0131r\u0131 derecede \u015fok, ekstrem \u015fok, tehlikeli \u015fok ve ölümcül \u015fok” gibi ibareler de bulunuyordu. Gerçekte ö\u011frenci denek yoktu, yani kimseye \u015fok verilmiyordu, ö\u011frenciler deney ekibindendi ama ö\u011fretmen olan denekler bunu bilmiyordu, dolay\u0131s\u0131yla elektrik \u015fokunu gerçekten verdiklerini ve kar\u015f\u0131 taraf\u0131n tepkilerinin de gerçek oldu\u011funu dü\u015fünüyorlard\u0131. Deneklere, ö\u011frencilerin cevap vermemesi veya sessizlik kalmas\u0131 da yanl\u0131\u015f cevap olarak alg\u0131lanarak \u015fok verilmesi tembih edilmi\u015fti. Deneyin ba\u015f\u0131nda her ö\u011fretmene 45 Voltluk \u015fok verilerek nas\u0131l bir his oldu\u011funu anlamalar\u0131 sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131. Denek olan ö\u011fretmenlerin \u015fok vermeyi reddetmesi halinde, deney otoriteleri, “deneyin devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 için bu \u015foklar\u0131n gerekli ve \u015fart oldu\u011fu”nu söyleyerek otoritenin masum insanlarda bile etkili olan gücünü deniyorlard\u0131. Ö\u011frenciler ç\u0131\u011fl\u0131k atsa da, yalvarsa da, hatta kalp sorunu oldu\u011funu dile getirse de deneyin devam etmesi gerekiyordu. Deneyi sonuna kadar tamamlayamay\u0131p isyan eden ö\u011fretmenler olduysa da, “deneyin devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131” ad\u0131na son \u015fok de\u011ferine kadar uygulamaktan çekinmeyenler de oldu.<\/span> <\/p>\n

   Filmde ise, bir grup insan, gazete ilan\u0131yla sonunda para ödülü olan bir deneye gönüllü olarak kat\u0131lmaya ça\u011f\u0131r\u0131l\u0131r. Hapishanede geçecek olan deneyde, bu gönüllülerden baz\u0131lar\u0131na gardiyan, baz\u0131lar\u0131na da mahkum rolü verilir. \u0130lk günlerde bütün denekler bar\u0131\u015f içinde ya\u015farken, ilerleyen günlerde i\u015fler de\u011fi\u015fir. \u0130nsanlar\u0131n kendilerine verilen rolü nas\u0131l üstlendi\u011fine ve bu normal insanlar\u0131n zaman içinde mahkumlara i\u015fkence eden gardiyanlara, hapishanede isyan ç\u0131karan mahkumlara ve en sonunda hapishaneyi ve deney gözlem odas\u0131n\u0131 bile basan ve hatta katliama sebep olan insanlara nas\u0131l dönü\u015ftüklerine tan\u0131k oluruz.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/span> <\/p>\n

   Filmde bu iki deneyin de çok daha sert ve yoldan ç\u0131km\u0131\u015f kurgular\u0131 canland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olsa da, gerek Stanford Hapishanesi deneyinde, gerekse Milgram deneyinde ortaya ç\u0131kan sonuçlar ayn\u0131d\u0131r ve filmin de özeti say\u0131labilir:<\/span> Sadece görevlerini yapan, kendi ba\u015flar\u0131na s\u0131radan hayatlar\u0131n\u0131 sürerken hiçbir vah\u015fi e\u011filim göstermeyen insanlar bile, yapt\u0131klar\u0131 i\u015fin y\u0131k\u0131c\u0131 etkilerini gördükleri halde böylesi bir görevi tamamlama içgüdüsüne sahiptir. Pek az\u0131 otoriteyi reddetme potansiyeline sahiptir. Güç sahibi olman\u0131n, önceden çok normal ve s\u0131radan birer vatanda\u015f olan insanlar\u0131 bile nas\u0131l bir canavara ve güce hizmet eden askerlere dönü\u015ftürdü\u011fü ortaya ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda, ayn\u0131 amaca yönelik çal\u0131\u015fan bir insan toplulu\u011funun kendi ç\u0131karlar\u0131na uygun hareket eden ki\u015fileri de nas\u0131l kay\u0131rd\u0131\u011f\u0131na tan\u0131k oluruz. \u0130nsan\u0131n arkas\u0131ndaki kalabal\u0131\u011fa, yani kendi sürüsüne olan ihtiyac\u0131n\u0131 ve otoriteye boyun e\u011fi\u015fini izleriz. Deney sürecinin sonunda yüklü bir ikramiye olmas\u0131 ve ancak bütün gönüllülerin deneyi sonuna kadar ba\u015far\u0131yla bitirmesi halinde bu ödülün verilecek olmas\u0131 da, gücü elinde tutan gardiyanlar\u0131n sistemi devam ettirmek için ve süreyi tamamlamak için kendilerine verilen bu haketmedikleri gücün tüm bask\u0131 yöntemlerini kullanmas\u0131na sebep olur. Yani otoriteyi devam ettirmek için otoriteden ç\u0131kar sa\u011flayan herkes, bütün vicdani duygular\u0131na ra\u011fmen, ona hizmet etmekten kendini alamaz. Günümüzdeki genel toplum yap\u0131s\u0131na da güzel bir gönderme olmu\u015ftur filmde anlat\u0131lanlar.<\/span> <\/p>\n

Stanford Hapishane ve Milgram deneylerini konu alan ba\u015fka filmler:<\/strong> <\/h3>\n