{"id":89,"date":"2026-08-21T12:01:07","date_gmt":"2026-08-21T12:01:07","guid":{"rendered":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=89"},"modified":"2026-08-21T13:45:36","modified_gmt":"2026-08-21T13:45:36","slug":"sinirbilimin-en-unlu-beyinlerden-biri-h-m","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/baharkilic.org\/?p=89","title":{"rendered":"Sinirbilimin en \u00fcnl\u00fc beyinlerden biri: H.M."},"content":{"rendered":"

   Her sinirbilim kitab\u0131, H. M. harfleriyle tan\u0131mlanan ve ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 amnezi (haf\u0131za kayb\u0131) nedeniyle ünlenen bir hastadan bahseder. \u0130zleyenler, Christopher Nolan’\u0131n 2000 yap\u0131m\u0131 ünlü filmi Memento<\/a>’yu ve hayat\u0131ndaki önemli olaylar\u0131\/bilgileri hat\u0131rlayabilmek için ufak ka\u011f\u0131tlara notlar yazan filmin ba\u015f kahraman\u0131 Leonard’\u0131 hat\u0131rlayacakt\u0131r. \u0130\u015fte Leonard karakteri, yaz\u0131da anlat\u0131lacak olan bu önemli hastadan esinlenerek yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu ki\u015fi, 82 ya\u015f\u0131nda (2008) hayat\u0131n\u0131 kaybeden ve 27 ya\u015f\u0131ndayken (1953) geçirdi\u011fi beyin ameliyat\u0131 sonras\u0131nda modern sinirbilimine yapt\u0131\u011f\u0131 katk\u0131larla bu alanda ç\u0131\u011f\u0131r açan Henry Molaison’dur. \u0130smi, ölümünden sonra aç\u0131klanm\u0131\u015ft\u0131r. Molaison ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 son güne kadar bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar için denek olmaya r\u0131za göstermi\u015f ve solunum yetmezli\u011finden ölmeden önce de beynini bilime ba\u011f\u0131\u015flayarak, J. Annese ve ekibi gibi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara haf\u0131za problemleri ile beyin bölgeleri aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi ara\u015ft\u0131rma \u015fans\u0131 tan\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Molaison’un beyni üzerinde yap\u0131lan çal\u0131\u015fmalar, beyin ve haf\u0131za aras\u0131ndaki ili\u015fkinin anla\u015f\u0131lmas\u0131nda devrimsel bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Henry Molaison (H. M.)<\/span><\/p>\n

Konuyla ilgili biraz tarihçe ve ön bilgi vermek gerekirse:<\/h3>\n

Henry Molaison 27 ya\u015f\u0131nda epilepsi \u015fikayetiyle Hartford Hastanesi’ne ba\u015fvurarak, hem kendi hayat\u0131n\u0131 hem de sinirbilimini sonsuza kadar de\u011fi\u015ftirecek bir süreci ba\u015flatm\u0131\u015f oldu. O s\u0131ralar Molaison’un epilepsi krizleri ç\u0131\u011fr\u0131ndan ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131 ve verilen ilaçlar fayda etmez hale gelmi\u015fti; Molaison bu durumdan kurtulmak için hemen her \u015feyi denemeye haz\u0131rd\u0131. \u015eikayeti nedeniyle ba\u015fvurdu\u011fu hastanede, kendisine beyin cerrah\u0131 W. B. Scoville<\/strong> taraf\u0131ndan büyük ve deneysel bir lobektomi operasyonu uyguland\u0131; dedi\u011fimiz gibi Henry her \u015feyi denemeye raz\u0131yd\u0131. (Bu operasyon, Scoville’in o zamanlar elinde bulunmayan ileri beyin görüntüleme tekniklerinin yard\u0131m\u0131yla günümüzde de ciddi epilepsi hastalar\u0131nda uygulanmaktad\u0131r.) <\/span>Operasyonda Molaison’un beyninin baz\u0131 bölgeleri (hipokampusun, parahipokampal kortekslerin, entorhinal kortekslerin, piriform kortekslerin ve amigdalan\u0131n anterior -yani ön- üçte ikilik k\u0131s\u0131mlar\u0131) ç\u0131kar\u0131ld\u0131. Ancak sonras\u0131nda meydana gelen de\u011fi\u015fiklikler t\u0131p dünyas\u0131n\u0131 \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131\u011fa u\u011fratt\u0131.<\/span> <\/p>\n

   Operasyondan sonra Molaison’un epilepsisi kontrol edilebilir hale gelmi\u015fti ve IQ’su da ameliyattan sonraki 10 ay boyunca ortalaman\u0131n üstünde seyretmi\u015fti; bu anlamda operasyon esas hedefine ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Fakat bir sorun vard\u0131: Molaison’un beyni yeni an\u0131lar üretemiyordu (anterograd amnezi<\/em>); ayr\u0131ca uzun dönemli haf\u0131zaya ait an\u0131lar\u0131n\u0131 hat\u0131rlamakta da zorlan\u0131yordu (k\u0131smi retrograd amnezi<\/em>). K\u0131sa dönemli haf\u0131za ve yöntemsel (procedural<\/em>) bellek gerektiren i\u015fleri eskiden oldu\u011fu gibi gerçekle\u015ftirebiliyorken, uzun dönemli epizodik bellek gerektirenlerde s\u0131k\u0131nt\u0131 ya\u015f\u0131yordu. Birkaç dakika önce gerçekle\u015fen olaylar\u0131, konu\u015fmalar\u0131 ve hattâ do\u011fumgününü bile hat\u0131rlam\u0131yordu. Doktorlar operasyondan sonra hastan\u0131n ki\u015fili\u011finde, konu\u015fma yetene\u011finde ve alg\u0131sal becerilerinde hiçbir de\u011fi\u015fiklik olmazken, beynin uzun dönemli haf\u0131zas\u0131nda bilgi saklanam\u0131yor olu\u015funa çok \u015fa\u015f\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Hayattayken onunla en fazla zaman geçiren (yakla\u015f\u0131k 46 sene) bilim insanlar\u0131ndan birisi olan nörolog Suzanne Corkin<\/strong>, Molaison’un baz\u0131 çocukluk an\u0131lar\u0131n\u0131 tekrar tekrar anlatmay\u0131 çok sevdi\u011fini; ama her sabah aynada gördü\u011fü ki\u015fi ile bu hikayeler aras\u0131nda net bir ba\u011flant\u0131 kuramad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade ediyor. Birkaç dakika için bile olsa odadan ayr\u0131lsa, döndü\u011fünde Molaison’un sanki daha önce hiç tan\u0131\u015fmam\u0131\u015flar gibi kendisini ona yeniden tan\u0131tt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu hikayeleri bir kez daha anlatmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. Corkin’e göre b<\/span>ilimsel aç\u0131dan bu hikayelerin en önemli ve ilginç yan\u0131 \u015fuydu: “Henry size hikayenin ana fikrini veriyordu; ama onu hiçbir zaman belli bir zamana veya yere atfetmiyordu. Bizler son do\u011fumgünümüzde ne yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 hat\u0131rlayabiliriz, ama Henry ba\u015fka hiçbir \u015feyi hat\u0131rlam\u0131yordu. Zihninde herhangi bir ba\u011f\u0131nt\u0131 veya ça\u011fr\u0131\u015f\u0131m olu\u015fmuyordu.”<\/em><\/span><\/p>\n

 <\/em><\/span>   Corkin bu durumun iki istisnas\u0131 oldu\u011funu da ekliyor: Birisi, genç ya\u015fta yapt\u0131\u011f\u0131 bir uçak yolculu\u011fu s\u0131ras\u0131nda ya\u015fad\u0131klar\u0131, di\u011feri de babas\u0131n\u0131n sigaras\u0131n\u0131 çal\u0131p gizli gizli içti\u011fi zaman hissettikleri. Molaison ilginç bir \u015fekilde, bu iki an\u0131s\u0131n\u0131 çok net hat\u0131rl\u0131yordu.<\/span> <\/p>\n

   O zamanlar, beynin belirli bölgelerinin al\u0131nmas\u0131 halinde ki\u015fide haf\u0131za kayb\u0131 olu\u015faca\u011f\u0131n\u0131 hiç kimse bilmiyordu. Molaison’\u0131n kendi r\u0131zas\u0131yla yürütülen ara\u015ft\u0131rmalarda elde edilen bulgular, beyin i\u015flevleri ile haf\u0131za aras\u0131ndaki ili\u015fkinin anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131n ve psikolojinin bir dal\u0131 olan bili\u015fsel nörofizyoloji<\/strong> alan\u0131n\u0131n geli\u015fmesinin önünü açt\u0131 (Bili\u015fsel nörofizyoloji<\/em>, beynin yap\u0131 ve i\u015flevlerinin belli psikolojik süreçlerde nas\u0131l bir rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 inceler.) Doktorlar\u0131 onunla çal\u0131\u015fman\u0131n bir zevk oldu\u011funu; bu süreçte Molaison’un s\u0131k\u0131c\u0131 haf\u0131za testlerine hiç s\u0131k\u0131lmadan, büyük bir sab\u0131rla i\u015ftirak etti\u011fini anlat\u0131yor. Tabii bunun sebebi, testlerin hiçbirini hat\u0131rlamad\u0131\u011f\u0131 için her seferinde yeni bir deneyim ya\u015f\u0131yormu\u015f gibi hissetmesi olsa gerek.<\/span> <\/p>\n

   H. M. vakas\u0131ndan önce birçok ara\u015ft\u0131rmac\u0131, haf\u0131zan\u0131n beynin tüm bölgelerinde sakland\u0131\u011f\u0131na inan\u0131yordu. Onun beyni sayesinde, haf\u0131zan\u0131n hipokampus ve onu çevreleyen anatomik bölgelerle s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011funa dair ilk kan\u0131tlar da elde edilmi\u015f oldu. Fakat Molaison operasyondan sonra da yeni beceriler edinebiliyordu (bunlar\u0131 hat\u0131rlamasa da); ki bu durum da yöntemsel belle\u011fin hipokampusta de\u011fil, ba\u015fka bir yerde olu\u015ftu\u011funa i\u015faret ediyordu. 1984-1993 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Molaison’un beyni üzerinde gerçekle\u015ftirilen taramalar, operasyonda ç\u0131kar\u0131lan beyin bölgeleri hakk\u0131nda biraz daha bilgi sundu. Ama bu taramalar\u0131n çözünürlü\u011fü, lezyonlu bölgelerin kesin anatomik s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 ortaya koymaya yeterli de\u011fildi. Hasar\u0131n kapsam\u0131n\u0131 tam olarak anlayabilmek için beynin parçalar\u0131na ayr\u0131lmas\u0131 (diseksiyon<\/em><\/strong>) gerekiyordu.<\/span> <\/p>\n

   2009 y\u0131l\u0131nda Jacopo Annese ve ekibi<\/strong>, Molaison’un ölmeden önce bilime ba\u011f\u0131\u015flad\u0131\u011f\u0131 beyni üzerinde kapsaml\u0131 bir diseksiyon i\u015flemi gerçekle\u015ftirdi. Bu i\u015flem, internet üzerinden canl\u0131 olarak yay\u0131nland\u0131 (a\u015fa\u011f\u0131daki video). Diseksiyonu takiben yap\u0131lan ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir post-mortem (ölüm sonras\u0131) analizle, Molaison’un beyninin 3 Boyutlu bir modeli yarat\u0131ld\u0131. Bu çal\u0131\u015fma, insan haf\u0131zas\u0131n\u0131 anlama çabalar\u0131m\u0131zda bize önemli histolojik, anatomik ve dijital bilgiler sunmakta ve sunmaya da devam edecek gibi görünmektedir.<\/span><\/p>\n

[youtube:t9r2J2Yeooo]<\/span><\/p>\n

Annese ve ekibi taraf\u0131ndan yürütülen çal\u0131\u015fman\u0131n sonuçlar\u0131:<\/h3>\n

Ekip Molaison’un beynini önce dondurup, sonra da yetmi\u015fer mikrometre kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndaki 2401 dilime ay\u0131rd\u0131 ve her dilimi foto\u011fraflad\u0131. Uykusuzluktan halüsinasyon görmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 söyleyen Annese, bu i\u015flemin 3 gün sürdü\u011fünü anlat\u0131yor. Dijital ortama aktar\u0131lan bu görüntüler o kadar ayr\u0131nt\u0131l\u0131d\u0131r ki, beyindeki nöronlar bile izlenebilmektedir. Corkin bu konuda \u015föyle diyor: “Baz\u0131 insanlar Henry’nin 2401 nesneye tercüme edildi\u011fini söylüyor; ama ben onu öyle görmüyorum.”<\/em> Ekip daha sonra, elde ettikleri bu görüntüleri kullanarak beynin kapsaml\u0131 bir 3 Boyutlu modelini olu\u015fturdu; buna mikroskobik bir anatomik beyin maketi de diyebiliriz. Böylece gelecekte konuyla ilgili çal\u0131\u015fma yapmak isteyen her ara\u015ft\u0131rmac\u0131, Dr. Scoville’in 1953 y\u0131l\u0131nda gerçekle\u015ftirdi\u011fi operasyonu rahatl\u0131kla inceleyebilecek (sanal diseksiyon<\/em> yoluyla) ve beynin tam olarak hangi bölgesinin ç\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirleyerek nörolojik bozukluklar konusunda bilgi edinebilecek.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Resim:<\/strong> H.M.’nin dondurulan beyni (Credit: UC San Diego)<\/em><\/span>   <\/span><\/p>\n

   Molaison’un beyninin ayr\u0131nt\u0131l\u0131 haritaland\u0131rmas\u0131, beyninin her iki yar\u0131-küresinde halen bol miktarda hipokampus bölgesi bulundu\u011funu gösterdi (2013 tarihli çal\u0131\u015fma için kaynak<\/a>). Ancak entorhinal korteksin al\u0131nm\u0131\u015f olmas\u0131, bu hipokampus bölgelerinin düzgün i\u015flemesini engellemi\u015f gibi görünüyordu (çünkü entorhinal korteks, hipokampusun içine ve d\u0131\u015f\u0131na do\u011fru bilgi ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 sa\u011flayan bir geçit görevi yapar). Molaison operasyondan sonra ac\u0131, açl\u0131k veya susuzluk hissi gibi içsel durumlar\u0131 da alg\u0131layamaz hale gelmi\u015fti. Diseksiyon sonras\u0131nda bunun sebebi de ortaya ç\u0131kt\u0131: Duygusal tepkilerden ve içsel durumlar\u0131n alg\u0131lanmas\u0131ndan sorumlu olan amigdalan\u0131n neredeyse tamam\u0131 operasyonda ç\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bilim insanlar\u0131 ayr\u0131ca sol ön lobda daha önce kimsenin orada oldu\u011funu bilmedi\u011fi bir lezyon ve beyaz maddenin derinlerinde yer alan bir patoloji de buldu. Annese konuyla ilgili \u015fu yorumu yapt\u0131:<\/span><\/p>\n

“Ölümden sonra incelenen bir beyin, ancak gerçek bir insan\u0131n gerçek davran\u0131\u015flar\u0131 ile anatomik bulgular\u0131 ili\u015fkilendirebilirseniz yararl\u0131 olur; böylece beynin neye benzedi\u011fi ile kim oldu\u011funuz aras\u0131nda ba\u011flant\u0131 kurabilirsiniz. H. M. söz konusu oldu\u011funda, elimizde beynini ili\u015fkilendirebilece\u011fimiz 50 y\u0131ll\u0131k bir davran\u0131\u015f kal\u0131b\u0131 mevcuttur.”<\/span><\/em><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

(Credit: WGBH Educational Foundation)<\/span><\/em><\/span>   <\/span><\/p>\n

   Sinirbilimi alan\u0131nda en çok incelenen hastalardan biri olan Henry Molaison’dan elde edilen beyin dilimleri ve onlar\u0131n 3 Boyutlu dijital görüntüleri, kendisinin ölümünden sonra da bilime katk\u0131 sunmaya devam ediyor. K\u0131sacas\u0131 Molaison sadece bilim camias\u0131 taraf\u0131ndan de\u011fil, hepimiz taraf\u0131ndan hat\u0131rlanmay\u0131 hak eden, bilime önemli katk\u0131lar yapm\u0131\u015f bir güzel insand\u0131r. Bilime ba\u011f\u0131\u015flad\u0131\u011f\u0131 beyni üzerinde yap\u0131lan çal\u0131\u015fmalardan elde edilecek bulgular\u0131n, gelecekte Alzheimer ve benzeri hastal\u0131klar\u0131n tedavileri aç\u0131s\u0131ndan ne kadar önemli oldu\u011funu belirtmeye gerek bile duymuyorum. Onun yerine yaz\u0131y\u0131, Henry Molaison ile en fazla vakit geçiren ki\u015filerden biri olan nörolog S. Corkin’in ona dair küçük bir an\u0131s\u0131yla bitirelim:<\/span><\/p>\n

“Ölümünden sonra Henry’nin beyni uçakla San Diego’ya ta\u015f\u0131nacakt\u0131. Henry’nin beyni, kendine ait bir koltu\u011fa kemerle ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131. Uça\u011f\u0131n kalk\u0131\u015f\u0131n\u0131 izlerken, Henry’nin çocukken uça\u011fa bindi\u011fi gün hissettiklerini <\/span><\/em>[hat\u0131rlarsan\u0131z bu, onun hiç unutmad\u0131\u011f\u0131 iki an\u0131s\u0131ndan biriydi]<\/span> bizimle payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 zamanlar\u0131 dü\u015fündüm ve çok duyguland\u0131m. Bu, mükemmel bir elvedayd\u0131.”<\/span><\/em> <\/p>\n

 <\/p>\n

\u0130lginizi çekebilecek benzer yaz\u0131lar:<\/span><\/strong><\/p>\n