Charles Darwin – Beagle Yolculuğu

Charles Darwin’in 1831-1836 yılları arasında HMS Beagle gemisiyle gerçekleştirdiği dünya sehayahatini anlattığı “Beagle Yolculuğu” yeni çevirisiyle raflardaki yerini aldı. İlk kez 1839 yılında yayımlanan bu değerli eserin çevirisini, Darwin’in çeşitli eklemeler ve düzeltmeler yaparak yeniden düzenlediği 1845 tarihli ikinci baskısından yaptım.

Henüz 22 yaşındayken çıktığı ve yaklaşık beş yıl süren bu yolculukta Darwin, Patagonya’nın uçsuz bucaksız düzlüklerinden And Dağlarının görkemli zirvelerine, Ateş Topraklarının ıssız kıyılarından Galapagos Adalarının volkanik arazilerine, Avustralya’nın okaliptüs ormanlarından Hint Okyanusunun mercan adalarına kadar dünyanın birbirinden farklı coğrafyalarını keşfetti. Yol boyunca karşılaştığı canlıları, milyonlarca yıllık fosilleri, ilginç jeolojik oluşumları ve farklı toplumların yaşam biçimlerini büyük bir merak ve titizlikle gözlemledi. Özellikle Galapagos Adalarında birbirine yakın adaların farklı türlere ev sahipliği yapması ve Güney Amerika’da bulduğu soyu tükenmiş memeli fosillerinin yaşayan türlerle benzerlikleri, Darwin’in türlerin değişmez olduğu düşüncesini sorgulamasına zemin hazırladı. Doğanın çeşitliliğine ve geçmişine ilişkin bu gözlemler, yıllar sonra geliştireceği evrim kuramının şekillenmesinde belirleyici rol oynadı ve 1859 yılında yayımlanan Türlerin Kökeni‘nin ana çatısını oluşturdu.

Cambridge Üniversitesindeki akıl hocası Prof. John S. Henslow, ona Charles Lyell’ın Principles of Geology [Jeolojinin İlkeleri, 1830] adlı kitabını yanına almasını, ama kitapta savunulan görüşleri kesinlikle kabul etmemesini tembihlemişti. Deniz tutması yüzünden yolculuğun ilk haftalarında hayli zorlanan ve vaktinin büyük bir kısmını bu kitabı okuyarak geçiren Darwin, edindiği bilgileri yolculuk boyunca yaptığı jeolojik gözlemlerle karşılaştırma fırsatı buldu. Lyell, günümüzde etkili olan jeolojik süreçlerin çok uzun zaman dilimlerinde büyük değişimlere yol açabileceğini savunuyordu. 1835 yılında büyük Şili Depremi sırasında orada bulunan Darwin, bu doğal afetin yıkıcı etkilerini ayrıntılı olarak inceledi. Depremin ardından bazı kıyı kesimlerinin kalıcı olarak yükseldiğine işaret eden bulgular, Darwin’i And Dağlarının da uzun jeolojik süreçler boyunca benzer hareketlerle yükseldiği sonucuna götürdü.

“Şiddetli bir deprem, en köklü algılarımızı bir anda yok eder: sağlamlığın bizzat simgesi olan yeryüzü, bir sıvının yüzeyindeki ince bir kabuk gibi ayaklarımızın altında hareket etmiş; bir saniyelik zaman, zihinde saatler süren düşünmenin yaratamayacağı kadar tuhaf bir güvensizlik hissi yaratmıştı.” — s. 332

“Koyağın kasvetli derinliği, dört bir yanda gözlemlenen yıkım izleriyle örtüşüyordu. Her tarafta biçimsiz kaya kütleleri ve kökünden sökülmüş ağaçlar duruyordu; diğer ağaçlarsa hâlâ ayakta olmalarına rağmen içten içe çürümüş ve yıkılmaya yüz tutmuştu. Büyüyenlerle yıkılanların iç içe geçmesiyle ortaya çıkan yığın, bana tropik bölgelerdeki ormanları hatırlattı; ancak bir fark vardı: bu dingin ıssızlıklarda hüküm süren güç, Yaşam değil Ölümdü.” — s. 232

Darwin’in önemli bilimsel katkılarından biri de mercan resiflerinin oluşumuna ilişkin geliştirdiği kuramdır. Bu kurama göre, volkanik adalar zamanla denize gömülürken çevrelerindeki mercan resifleri yukarı doğru büyümeye devam eder ve sonunda ortalarında birer lagün bulunan halka biçimli atoller (lagün adaları) ortaya çıkar. Darwin’in atol oluşumuna ilişkin kuramının temel öngörüsü, ölümünden 70 yıl sonra, 1952 yılında Pasifik Okyanusundaki Enewetak Atolünde gerçekleştirilen derin sondajlardan elde edilen verilerin ışığında doğrulanmıştır.

Darwin’in gözlemleri doğa bilimleriyle sınırlı kalmadı. Beş yıl süren yolculuğu sırasında karşılaştığı farklı insan topluluklarının geleneklerini, inançlarını ve gündelik yaşamlarını güncesine ayrıntılı olarak not etti. Güney Amerikalı Gaucholar ve Kızılderililer, Yeni Zelandalı Maoriler ve Tahitili Polinezyalılar hakkında ilginç gözlemlerde bulundu. Brezilya’da tanık olduğu kölelik uygulamalarını sert bir dille eleştirerek siyahi kölelerin maruz kaldığı insanlık dışı muameleyi, ailelerin parçalanmasını ve özgürlüklerinden yoksun bırakılan insanların yaşadığı acıları çarpıcı örneklerle aktardı. Bu anlatılar, dönemin toplumsal koşullarına ve kültürel çeşitliliğine ışık tutarken Darwin’in insanlara ve toplumlara ilişkin düşüncelerini de ortaya koyuyordu. Bkz. Darwin, ırkçı ve Türk düşmanı mıydı?

Beagle Yolculuğu, sıradan bir seyahat güncesinin ötesinde, bilim tarihine yön veren bir düşünsel serüvenin izlerini taşıyor. Darwin’in keskin gözlem gücünü, bitmek bilmeyen merakını ve doğanın sırlarını çözme tutkusunu yansıtan eser, okuru 19. yüzyılın keşfedilmeyi bekleyen dünyasına götürürken, modern evrimsel düşüncenin temellerinin nasıl atıldığına da tanıklık etme fırsatı sunuyor. Büyüleyici doğa tasvirleriyle bizi yolculuğun içine çeken Darwin, edebî ustalığını da tam anlamıyla ortaya koyuyor.

“İkinci gecemizde, muhteşem bir doğal havai fişek gösterisine tanık olduk; direkbaşı ve seren cundaları St. Elmo’nun ışığıyla parlıyordu; rüzgâr kanatçığının şekli sanki fosforla ovulmuş gibi belirginleşmişti. Deniz o kadar ışıltılıydı ki, penguenler arkalarında parlak bir iz bırakıyordu ve gökyüzünün karanlığı göz alıcı şimşeklerle kısa süreliğine aydınlanıyordu.” — s. 49

“Coşkun suların gürültüsü arasında birbirine çarpan taşların tıkırtısı, uzaktan bile rahatlıkla ayırt edilebiliyordu. Bu tıkırtı, coşkun dere yatağı boyunca gece gündüz duyulabilir ve bir jeoloğa çok şey söyler; yüz binlerce taşın birbirine çarpmasıyla çıkan bu boğuk ve tekdüze ses, hepsinin aynı yöne doğru hızla sürüklendiğini anlatır. Bu, tıpkı zaman üzerine düşünmek gibidir; akıp giden dakikaları geri getirmek mümkün değildir. Bu taşlar da öyleydi; okyanus onların ebediyetiydi ve o çılgın müziğin her notası, kaderlerine bir adım daha yaklaştıklarını duyuruyordu.” — s. 348